Twee jaar coronasteun: Een terugblik (CBS)
Summary
A report titled “Twee jaar coronasteun: Een terugblik,” published by the Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 2022 with the Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) and the Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). It reviews business use of the corona support measures, with figures updated to juni 2022 and covering maart 2020 to 30 juni 2022. The contents cover overall use, the largest schemes (wage-cost, fixed-cost, Tozo and tax-deferral schemes), and guarantees and loans. The text says new applications had ended, with measures wound down since April 2022 and deferred taxes repayable from 1 oktober 2022. It places support in the timeline of lockdowns and notes the first emergency package announced on 17 maart 2020.
Summary drafted by a model from the document's text below and checked by script against that text before publication. It is a navigation aid, not a reading of what the document proves. Where AI is used
Archived web capture. Preserved source — captured from www.cbs.nl; archived 2026-09-23.
Cite this document
“Twee jaar coronasteun: Een terugblik (CBS).”
Original at www.cbs.nl. Archived at Pandemic Darlings, https://pandemicdarlings.com/source-documents/tjc-web-pdf-ef4eb1c46780b8f4-2d9c5e14e7/
, SHA-256 b2596e20a1759d7441c7f04a27c7a09030b5ff0fab3e9bfaaf1825e4d72081c6.Full text
Twee jaar
coronasteun
Een terugblik
Twee jaar
coronasteun
Een terugblik
Verklaring van tekens
niets (blanco) een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen
. het cijfer is onbekend, onvoldoende betrouwbaar of geheim
0 (0,0) het cijfer is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid
* voorlopige cijfers
** nader voorlopige cijfers
- (indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met
2016–2017 2016 tot en met 2017
2016/2017 het gemiddelde over de jaren 2016 tot en met 2017
2016/’17 oogstjaar, boekjaar, schooljaar, enz. beginnend in 2016 en eindigend in 2017
2004/’05-2016/’17 oogstjaar enz., 2004/’05 tot en met 2016/’17
In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet overeenstemt met de
som van de getallen.
Colofon
Uitgever
Centraal Bureau voor de Statistiek
Henri Faasdreef 312, 2492 JP Den Haag
www.cbs.nl
Prepress: Textcetera, Den Haag en CCN Creatie, Den Haag
Ontwerp: Edenspiekermann
Omslagfoto: ANP / Alrik Swagerman
Inlichtingen
Tel. 088 570 70 70
Via contactformulier: www.cbs.nl/infoservice
© Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen/Bonaire, 2022.
Verveelvoudigen is toegestaan, mits CBS als bron wordt vermeld.
Inhoud
Over deze publicatie 5
1 Inleiding 6
2 Achtergrond 7
2.1 Verloop coronapandemie in Nederland 7
2.2 Gevolgen van de coronapandemie en de contactbeperkende maatregelen voor economie
en bedrijven 8
2.3 Tijdelijke coronasteunmaatregelen 9
2.4 Verslaglegging coronasteunmaatregelen 10
3 Overzicht gebruik coronasteunmaatregelen 12
3.1 Mate van gebruik 12
3.2 Gebruik naar bedrijfsgrootte en bedrijfstak 14
3.3 Totaalbedragen per regeling 16
3.4 Gebruik naar regio 17
4 Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 20
4.1 Loonkostenregelingen 20
4.2 Vastelastenregelingen 24
4.3 Tozo 29
4.4 Uitstel van belastingbetaling 31
4.5 Gecombineerd gebruik meerdere regelingen 34
5 Het gebruik van garanties en leningen 36
5.1 Soorten regelingen 36
5.2 Het gebruik van garanties 38
5.3 Het gebruik van leningen 41
6 Epiloog 44
6.1 De Nederlandse economie na coronacrisis 44
6.2 Eerste inzichten werking beleid 46
6.3 Afsluitend 47
Inhoud 3
B1 Onderzoeksverantwoording 48
B2 Overzicht gebruik steunmaatregelen naar bedrijfstak 52
Lijst met afkortingen 53
Medewerkers 54
4 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Over deze publicatie
De coronapandemie heeft de afgelopen tweeënhalf jaar wereldwijd grote impact gehad op
de gezondheid, de economie en de maatschappij. Zo ook in Nederland. Om de gevolgen van
de pandemie en de daaraan verbonden contactbeperkende maatregelen voor bedrijven te
verzachten, zijn er in deze periode steunmaatregelen in het leven geroepen. Het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) heeft in samenwerking met het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat (EZK) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) vanaf mei 2020
het gebruik van deze coronasteunmaatregelen door bedrijven gevolgd. In dit rapport staat
de deelname van bedrijven aan het pakket met steunmaatregelen centraal. Het gebruik
wordt in het licht van het verloop van de coronacrisis geplaatst. De cijfers zijn bijgewerkt tot
en met juni 2022.
Dit rapport is tot stand gebracht in samenwerking tussen het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat, de Rijksdienst van Ondernemend Nederland en het Centraal Bureau voor
de Statistiek. Dit is een samenwerkingsverband binnen het zogeheten BAT-lab. In deze
publicatie zijn geïntegreerde resultaten opgenomen, waardoor de bijdragen van elke
organisatie afzonderlijk niet op elke plek in de publicatie te duiden zijn. Desalniettemin is
elke organisatie verantwoordelijk voor de eigen inbreng vanuit de eigen institutionele rol.
EZK DG B&I is verantwoordelijk voor de beleidsmatige context.
Over deze publicatie 5
1 Inleiding
In dit rapport wordt verslag gedaan van de steunmaatregelen voor bedrijven en
ondernemers tijdens de coronacrisis. Aan de orde komen vragen als: hoeveel bedrijven en
ondernemers hebben hier gebruik van gemaakt? In welke branches zaten deze? Was de
inschatting van omzetverlies en een beroep op steun bij aanvang van de regelingen in lijn
met de realisaties? Welke bedragen waren er met de regelingen gemoeid? Ook wordt
stilgestaan bij de vraag wat de steun voor bedrijven en de economie heeft betekend.
Het rapport geeft de stand van zaken vanaf maart 2020 tot en met 30 juni 2022. Dit betekent
nog niet dat dit de definitieve cijfers over de steunmaatregelen zijn. Van veel bedrijven is
voor de diverse regelingen nog niet de definitieve vaststelling van de steun opgemaakt.
Nieuwe aanvragen zijn er echter niet meer: sinds april 2022 zijn de coronasteunmaatregelen
namelijk afgebouwd en vanaf 1 oktober 2022 moeten ook de uitgestelde belastingen
terugbetaald worden. Over het korte- en langetermijneffect van deze unieke
overheidsinterventie zal nog de nodige studie worden verricht. Dit rapport biedt daartoe een
eerste feitenbasis.
De opbouw van het rapport is als volgt. In het volgende hoofdstuk wordt
achtergrondinformatie gegeven over de coronapandemie in Nederland, de
contactbeperkende maatregelen en de steunmaatregelen. Hoofdstuk 3 beschrijft op
hoofdlijnen het regelingengebruik door bedrijven en ondernemers tijdens de coronacrisis.
In hoofdstuk 4 wordt ingezoomd op het gebruik van de vier grootste regelingen: de
tegemoetkoming voor de loonkosten, de tegemoetkoming voor vaste lasten, de
inkomensondersteuning voor zelfstandigen en het uitstel van belastingbetaling. Het gebruik
van de krediet- en garantieregelingen wordt besproken in hoofdstuk 5. Het rapport sluit af
met een bespiegeling over ruim twee jaar corona en overheidssteun, inclusief een
vooruitblik (hoofdstuk 6).
6 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
2 Achtergrond
In dit hoofdstuk wordt eerst een beeld geschetst van de coronapandemie in Nederland,
inclusief de contactbeperkende maatregelen die werden opgelegd. Daarna wordt ingegaan
op het effect van de pandemie en de genomen maatregelen op de economie. Vervolgens
wordt ingegaan op de steunmaatregelen voor ondernemers en bedrijven, het feitelijke
onderwerp van dit rapport. Aangegeven wordt welke van de maatregelen in het rapport zijn
opgenomen. Het hoofdstuk sluit af met een korte achtergrond van de cijferverzameling.
2.1 Verloop coronapandemie in Nederland
2.1.1 Tijdlijn coronacrisis en steunmaatregelen
Uitstel van belastingbetaling
NOW-1 NOW-2 NOW-3.1 NOW-3.2 NOW-3.3 NOW-4 NOW-5 NOW-6
TOGS
TVL-1 TVL Q4 2020 TVL Q1 2021 TVL Q2 2021 TVL Q3 2021 TVL Q4 2021 TVL Q1 2022
Tozo-1 Tozo-2 Tozo-3 Tozo-4 Tozo-5
500
400
300
200
100
0
feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec feb mrt apr mei jun jul
2020 2021 2022
lockdown zware lockdown nieuwe ziekenhuis opnames (gem. 7 dagen)
Bron: RIVM, Rijksoverheid
2020: eerste en tweede golf
Eind december 2019 bereikten de eerste signalen over een uitbraak van een nieuw
coronavirus in de Chinese stad Wuhan ons land. Kort daarop werden de eerste besmettingen
in Europa bekendgemaakt (in Italië) en in februari werd de eerste coronabesmetting in
Nederland vastgesteld. In reactie hierop volgden maatregelen om de verspreiding van het
virus te beperken. Het kabinet stelde op 23 maart een ‘intelligente lockdown’ in, waarbij
onder andere de scholen en de kinderopvang moesten sluiten, thuiswerken de norm werd en
sociale contacten moesten worden vermeden. Deze maatregelen waren vooral gericht op
het beheersbaar houden van de druk op de zorg. De aantallen besmettingen en
ziekenhuisopnames liepen snel op. De mogelijkheid om te testen op het virus werd
uitgebreid. In april 2020 werd de ‘anderhalvemetersamenleving’ geïntroduceerd. Dat hield
enerzijds versoepelingen in van de mate waarin men thuis moest blijven, maar anderzijds
het devies om 1,5 meter afstand te houden bij contact met een ander persoon. Na een
afname liepen de besmettingen in de zomer van 2020 weer sneller op, wat de opmaak
vormde voor een tweede besmettingsgolf vanaf oktober. Als reactie hierop werden steeds
verdergaande lockdown-maatregelen ingevoerd. Eind november werden de
contactbeperkende maatregelen verzwaard en verlengd, waardoor Nederland tijdens de
feestdagen in december in een harde lockdown zat, waarbij bijvoorbeeld alleen de
essentiële winkels open waren. Eind 2020 verschenen in het Verenigd Koninkrijk de eerste
Achtergrond 7
berichten over een verontrustende mutatie van het virus, de bètavariant, die ook in
Nederland aanleiding gaf tot nog verdergaande maatregelen.
2021: derde en vierde golf én vaccinatiecampagne
Het jaar 2021 startte met de invoering van een avondklok en een verlenging van de
lockdown, maar de scholen mochten vanaf begin februari deels weer open. Ook startte het
jaar met de eerste coronavaccinatie, wat het begin inluidde van de nationale
vaccinatiecampagne. De snelle ontwikkeling van een vaccin leek een uitweg te gaan bieden
uit de crisis. Eind februari werd een voorzichtige verruiming van de lockdown aangekondigd.
Vanaf maart liepen de besmettingen weer verder op, wat resulteerde in de derde golf. In de
zomer ging de samenleving gecontroleerd open, wat bijvoorbeeld inhield dat naar kantoor
gaan weer gedeeltelijk mocht en er geen regels meer golden voor het aantal bezoekers
thuis. Er heerste optimisme, maar het najaar bracht een nieuwe besmettingsgolf (de vierde)
en opnieuw aanscherping van de contactbeperkingen. Vanwege de zorgen over de opkomst
van de omikronvariant en de druk die dat op de zorg zou betekenen, werd aan het einde
van 2021 wederom opgeschaald naar een harde lockdown.
2022 (tot oktober): afbouw maatregelen
In januari werd de harde lockdown versoepeld. Het aantal IC-opnames en de oversterfte als
gevolg van omikronbesmettingen bleek mee te vallen. Gedurende het voorjaar werden de
contactbeperkende maatregelen steeds minder streng. In maart werden de coronaregels
adviezen: de gevolgen van het virus waren op z’n retour en vanaf april 2022 waren er
nagenoeg geen maatregelen meer van kracht.
2.2 Gevolgen van de coronapandemie en
de contactbeperkende maatregelen
voor economie en bedrijven
De coronapandemie had en heeft grote impact op het maatschappelijk leven.
Het economische verkeer werd sterk verstoord, met gevolgen voor ondernemers, bedrijven
en werknemers. Een heel zichtbaar feit was dat bedrijven in bepaalde sectoren, zoals
horecazaken en niet-essentiële winkels in de detailhandel, vanwege de contactbeperkende
maatregelen tijdens bepaalde perioden hun deuren moesten sluiten. Deze bedrijven werden
direct geraakt en vrijwel geheel belemmerd in hun mogelijkheden om omzet te maken.
Hetzelfde gold voor ondernemers in contactberoepen. Ook waren er bedrijven die indirect
werden geraakt. Zo werden toeleveranciers van de gesloten sectoren geconfronteerd met
grote omzetverliezen. Aan de andere kant waren er bedrijfstakken voor wie deze sluitingen
van delen van de economie een forse omzetgroei betekenden. Consumenten en bedrijven
gingen op zoek naar nieuwe manieren van werken, winkelen en leven. Webwinkels,
thuisbezorgers en aanbieders van apps voor bijvoorbeeld videobellen zagen hun
klantenkring toenemen.
8 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Ook buiten de harde lockdownperiodes was er sprake van maatregelen die een belemmering
betekenden voor de bedrijfsvoering van sommige sectoren, bijvoorbeeld in de vorm van
opgelegde openings- en sluitingsuren. De anderhalvemetersamenleving hield een continue
beperking in voor bedrijven die afhankelijk zijn van de bijeenkomst van grote groepen
mensen, zoals de cultuur, de sport, de evenementenbranche en de toeleveranciers van deze
branches.
Naast de effecten van de maatregelen zelf op individuele bedrijven, was er ook sprake van
een bredere economische impact van de pandemie. Een voorbeeld hiervan is een sterke
daling van de consumptie en een stijging van het ziekteverzuim. Daarnaast veroorzaakten de
beperkende maatregelen in andere landen een stevige verstoring in de toeleveringsketens
en een verdere ontwrichting van de reisbranche.
De meest direct getroffen bedrijven zagen door de omzetdalingen hun liquide middelen
verdampen en het risico op bedrijfsopheffingen stijgen. Hierdoor dreigde een sterk
banenverlies en een verstoring van de rest van de economie.
2.3 Tijdelijke coronasteunmaatregelen
In reactie op de coronabesmettingen en de beperkende maatregelen kondigden ministers en
staatssecretarissen van Economische Zaken en Klimaat, Financiën en Sociale Zaken en
Werkgelegenheid op 17 maart 2020 het eerste noodpakket banen en economie aan.1)
Dit eerste noodpakket richtte zich met tijdelijke steunmaatregelen met name op de door de
contactbeperkende maatregelen getroffen sectoren. In latere uitbreidingen werd de steun
verbreed naar bedrijven in de hele economie. Deze coronasteun beoogde de
werkgelegenheid te behouden, zwakkere liquiditeitsposities van bedrijven tijdelijk te
overbruggen en de continuïteit van bedrijven te borgen. Het was gericht op zowel zzp’ers als
mkb-ondernemers en grootbedrijven.
Gedurende de crisisperiode werden de noodpakketten meermaals verlengd. Bestaande
regelingen werden uitgebreid en nieuwe regelingen ingevoerd. De inrichting van de
steunmaatregelen volgde het verloop van de gezondheidscrisis. Zo werden regelingen
uitgebreid om geraakte sectoren specifieke steun te geven, zoals de module Voorraad
Gesloten Detailhandel van de TVL, die de door de sluiting geraakte detailhandelszaken extra
ondersteuning gaf. Het omgekeerde gebeurde ook. Toen de ziekenhuisopnames in de zomer
van 2021 afnamen, meldde het kabinet dat de generieke steunmaatregelen per
1 oktober 2021 zouden stoppen. Maar op 16 november 2021 werd, volgend op nieuwe
contactbeperkende maatregelen, besloten de steunmaatregelen toch te verlengen.
Veel coronasteunmaatregelen werden door de acute nood en de onvoorspelbaarheid van de
pandemie en de economische effecten onder grote tijdsdruk vorm gegeven door de
uitvoeringsorganisaties, zoals de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, het
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en de Belastingdienst. Daarom werd
gewerkt met regelingen en voorschotten op basis van verwachtingen vooraf. Zie het kader
aan het eind van dit hoofdstuk voor de verschillende soorten regelingen.
1) Coronavirus: kabinet neemt pakket nieuwe maatregelen voor banen en economie | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl.
Achtergrond 9
2.4 Verslaglegging
coronasteunmaatregelen
Spoedig na de start van de crisis en de introductie van de steunmaatregelen, werd onder
regie van het CBS, EZK en RVO een data-infrastructuur opgezet waarin de registraties bijeen
werden gebracht van de organisaties die het noodpakket uitvoerden. Zo ontstond de
mogelijkheid van het actueel monitoren van het gebruik en bereik van de steunmaatregelen.
De eerste cijfers, in de vorm van tabellensets en begeleidende berichtgeving, werden eind
mei 2020 gepubliceerd, waardoor al in een vroegtijdig stadium aanvullende inzichten
beschikbaar kwamen naast de informatie van de uitvoeringsinstanties zelf. Hierna volgden
nog negen cijferoverzichten. De data-infrastructuur wordt ook ingezet voor gerichte analyses
en het in beeld brengen van de effecten van het steunbeleid.
Dit rapport is gebaseerd op informatie uit de elfde tabellenset en geeft een overzicht van het
gebruik van de coronasteunmaatregelen vanaf het begin van de coronacrisis tot en met
30 juni 2022. Alle generieke nationale regelingen zijn in het rapport opgenomen. Het betreft
de regelingen waarmee de grootste bedragen waren gemoeid en die gericht waren op
gebruik door grote groepen bedrijven.
Daarnaast zijn er tijdens de coronacrisis vele specifieke regelingen van kracht geweest.
Bijvoorbeeld voor landbouwbedrijven, voor ondernemers in de culturele sector, voor
bedrijven die in de crisisperiode zijn gestart en zelfs heel gerichte regelingen zoals voor
ijsbanen en zwembaden. Dergelijke bijzondere regelingen maken geen onderdeel uit van dit
overzichtsrapport. Een overzicht van de opgenomen coronasteunmaatregelen, staat in het
kader.
In het rapport opgenomen coronasteunmaatregelen
Hieronder staat een korte beschrijving van de verschillende soorten regelingen.
De regelingen zijn ingedeeld in vijf hoofdgroepen.
1. Tegemoetkoming voor loonkosten
Dit betreft de Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid (NOW). De NOW
werd uitgevoerd door het UWV. De NOW heeft acht aanvraagperiodes gekend, tussen
maart 2020 en maart 2022. Via de NOW konden ondernemers die omzetverlies van
minimaal 20 procent verwachtten, bij het UWV een tegemoetkoming in de loonkosten
aanvragen om hun personeel in dienst te kunnen houden. De maximale tegemoetkoming
bedroeg, afhankelijk van de aanvraagperiode, 80 of 90 procent van de vooraf berekende
loonkosten. Ook de overige voorwaarden konden per aanvraagperiode verschillen.
2. Tegemoetkoming voor vaste lasten
Dit betreft de Tijdelijke Ondersteuning Getroffen Sectoren (TOGS) en de Tegemoetkoming
Vaste Lasten (TVL). Beiden werden uitgevoerd door RVO. De TOGS bestond uit een
eenmalige uitkering van 4 duizend euro voor mkb-bedrijven die in de
periode 16 maart 2020 tot en met 15 juni 2020 minstens 4 duizend euro aan vaste lasten
verwachtten te maken en minstens 4 duizend euro aan omzetverlies. De uitkering kon
worden aangevraagd door specifieke bedrijfstakken volgens een vastgestelde lijst met
SBI-codes (branches). Na De TOGS volgde de TVL. Deze kende zeven aanvraagperiodes en
10 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
liep tot en met maart 2022. De voorwaarden konden per aanvraagperiode wijzigen.
Ondernemers met een verwacht omzetverlies van 30 procent (bij de TVL Q4 2021 was
dat 20 procent) konden een subsidie toegezegd krijgen voor een deel van hun vaste
lasten. Het maximale bedrag varieerde, afhankelijk van de aanvraagperiode tussen de
50 duizend euro en 550 duizend euro voor het mkb en tussen de 600 duizend euro en
1,2 miljoen euro voor grootbedrijven. In bepaalde aanvraagperiodes konden bedrijven in
specifieke sectoren ook aanspraak maken op opslagen en modules (bijvoorbeeld de Vaste
Lasten Evenementen).
3. Inkomensondersteuning voor zelfstandigen
Dit betreft de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). De Tozo
werd aangekondigd in het eerste noodpakket in maart 2020 en liep in vijf
aanvraagperiodes tot en met september 2021. Zelfstandigen konden aanspraak maken op
aanvullende inkomensondersteuning voor levensonderhoud en een lening voor
bedrijfskapitaal om de financiële gevolgen van de coronacrisis op te vangen.
De aanvullende ondersteuning vulde het inkomen aan tot het sociaal minimum. De Tozo
werd uitgevoerd door de gemeenten.
4. Bijzonder uitstel van belastingbetaling
Ondernemers konden door een tijdelijke versoepeling bij de Belastingdienst uitstel
aanvragen voor het betalen van bijna alle soorten belastingen. De invorderingsrente was
tijdelijk op 0,01 procent gezet. Er werden ook geen verzuimboetes opgelegd en reeds
opgelegde verzuimboetes werden verminderd als er uitstel van betaling in verband met
corona was verleend. Het bijzondere uitstel kon worden verkregen tot en met eind
maart 2022.
5. Krediet- en garantieregelingen
Met dit type regelingen konden ondernemers tegen relatief gunstige voorwaarden
kredieten afsluiten of stond de overheid garant voor een deel van de leningen. Het gaat
hierbij om de volgende regelingen: De Corona-uitbreiding van de Borgstelling MKB-
Kredieten (BMKB-C), de Corona-uitbreiding van de Garantie Ondernemingsfinanciering
(GO-C), het Klein Krediet Corona (KKC), de Corona-uitbreiding van het Borgstellingskrediet
voor de Landbouw (BL-C), de Corona Overbruggingslening (COL) en de mogelijkheden
voor corona-specifieke overbruggingskredieten en uitstel van aflossing bij Qredits.
Nadere informatie
Meer gedetailleerde informatie over de loonkostenregelingen staat op de website van
het UWV. Voor de vastelastenregelingen is er de website van RVO en voor het uitstel van
belastingbetaling de website van de Belastingdienst. De krediet- en garantierelingen
worden nader toegelicht in hoofdstuk 5 van dit rapport.
Achtergrond 11
3 Overzicht gebruik
coronasteun-
maatregelen
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van het gebruik van steunmaatregelen door bedrijven in
Nederland. Er wordt ingegaan op zowel het totale gebruik vanaf maart 2020 tot en met
juni 2022, als het gebruik per periode. Daarnaast wordt onderscheid gemaakt naar
bedrijfstak en bedrijfsgrootte. Tot slot zal ingegaan worden op geldbedragen die met de
steun zijn gemoeid en op regionale verschillen. Op meer specifieke details per regeling
wordt ingegaan in hoofdstuk 4 en 5.
3.1 Mate van gebruik
Ruim een op de drie bedrijven1) in Nederland heeft tijdens de coronacrisis gebruik gemaakt
van minimaal een van de steunregelingen. Dat zijn in totaal bijna 652 duizend bedrijven.
De vier meest gebruikte en grootste soorten regelingen zijn de Tijdelijke
overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo),2) het bijzonder uitstel van
belastingbetaling, de vastelastenregelingen (TOGS of TVL) en de Tijdelijke Noodmaatregel
Overbrugging voor Werkgelegenheid (NOW). Van alle bedrijven maakten de meesten gebruik
van de Tozo-regeling (18 procent). Deze regeling was specifiek bedoeld voor kleine
zelfstandig ondernemers. Ruim driekwart van alle bedrijven in Nederland is een zelfstandig
ondernemer. Krediet- en garantieregelingen werden relatief veel minder gebruikt
(1 procent).
De meeste bedrijven met steun maakten gebruik van één van de vier veelgebruikte
regelingen (22 procent van alle bedrijven in Nederland). De overige bedrijven (13 procent)
maakten gebruik van een combinatie van twee of drie, of van alle vier de grote soorten
regelingen. Hoe meer regelingen, des te minder vaak dit voorkwam.
1) Bedrijven worden door andere instanties dan het CBS meestal geregistreerd als juridische eenheid, veelal aan de hand van hun registratienummer
bij de Kamer van Koophandel (KVK), hun fiscale nummer of hun loonheffingsnummer. Voor het onderzoek naar de coronasteunmaatregelen zijn
deze eenheden op KVK-nummer of fiscaal nummer gekoppeld aan het Algemeen Bedrijven Register (ABR) van het CBS. Daarbij worden de juridische
eenheden verbonden aan de zogeheten bedrijfseenheid (BE). Niet elke juridische eenheid kan daarbij één-op-één worden gekoppeld aan een
bedrijfseenheid. De bedrijfseenheid is de statistische eenheid van het CBS die gebruikt wordt om de economische werkelijkheid te beschrijven. Het
kan worden omschreven als de feitelijke transactor van het productieproces in brede zin.
Omdat een bedrijfseenheid de economische werkelijkheid beschrijft en niet zozeer de juridische, fiscale of administratieve werkelijkheid, bestaat er
een verschil tussen het aantal 'bedrijven' zoals deze bij andere instanties bekend zijn onder hun juridische registratie en het aantal 'bedrijven'
(feitelijk bedrijfseenheden) zoals deze door het CBS worden gerapporteerd.
In dit rapport zijn bedrijven dus bedrijfseenheden, alleen in hoofdstuk 5 worden ook juridische eenheden genoemd. Bij regelingsbedragen gaat het
om de totale met de regeling gemoeide bedragen, de verbijzonderingen van de bedragen naar bedrijfskenmerken zijn exclusief de niet-
gekoppelde juridische eenheden.
2) Tozo is een tegemoetkoming aan huishoudens, deze wordt dan ook geregistreerd op het niveau van huishoudens. De koppeling naar
bedrijfseenheden, dus de vraag welk ‘bedrijf’ van Tozo gebruik maakte, wordt gelegd via de personen in het huishouden en de aan hun verbonden
bedrijven (via de zogeheten Satelliet Zelfstandig Ondernemers – SZO). Het gebruik van Tozo door ‘bedrijven’ is daarmee slechts een indicatief
gegeven (een persoon kan bijvoorbeeld eigenaar zijn van meerdere bedrijven). Anders dan voor de andere regelingen zijn in de beschikbare
registraties geen bedragen opgenomen. Als in deze rapportage wordt gesproken over de Tozo-deelname van bedrijven, gaat het om de
inkomensondersteuning voor levensonderhoud, niet om de Tozo-kredieten.
Zie ook hier.
12 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
3.1.1 Bedrijven met gebruik van minstens één coronasteunmaatregel
Minstens één regeling
Tozo
Uitstel van belastingbetaling
Vaste lasten (TOGS of TVL)
Loonkosten (NOW)
Krediet- of garantieregeling
Eén grote regeling
Twee grote regelingen
Drie grote regelingen
Vier grote regelingen
0 10 20 30 40
% bedrijven
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst, Techleap, Qredits
Het verloop van het gebruik van de coronasteunmaatregelen wordt in figuur 3.1.2 geschetst
aan de hand van de loonkostenvergoeding (NOW), vastelastenregelingen (TOGS of TVL) en
Tozo. Vooral aan het begin van de coronacrisis wisten ondernemers niet goed wat de impact
zou zijn van de beperkende maatregelen en deed een groot aantal bedrijven een beroep op
een van deze drie regelingen. Bij het tweede steunpakket dienden aanzienlijk minder
bedrijven een aanvraag in. In het derde kwartaal van 2020 waren er dan ook minder
beperkende maatregelen dan in het voorgaande kwartaal. Duidelijk is dat het gebruik van de
coronasteunmaatregelen door bedrijven in de tijd samenhangt met de lockdowns en andere
beperkende maatregelen. Dit geldt vooral voor de vastelastenregelingen. Tijdens de zomer
van 2020 liepen de besmettingen langzaamaan op en in oktober ging Nederland weer
gedeeltelijk in lockdown. Hierdoor nam het gebruik van steunregelingen door bedrijven
weer toe. Zo nam het aandeel bedrijven met een vastelastenregeling toe van 2 procent in het
derde kwartaal van 2020 naar 5 procent in het eerste kwartaal van 2021. Dat is een ruime
verdubbeling, wat deels ook verklaard kan worden vanuit het feit dat de voorwaarden voor
de regeling waren versoepeld. Ook bij de heropleving van het coronavirus en de beperkende
maatregelen in de winter van 2021 liep het beroep op de vastelastenregeling weer op. In de
eerste drie maanden van 2022 maakte nog 1,3 procent van de bedrijven gebruik van
loonsteun en 1,8 procent van de vastelastenregeling.
Overzicht gebruik coronasteunmaatregelen 13
3.1.2 Bedrijven met een NOW-, vaste lasten- of Tozo-regeling, maart 2020 -
juni 2022
% bedrijven
20
10
0 kwartaal
Tweede kwartaal
kwartaalEerste
kwartaalVierde
Derde kwartaal
kwartaalEerste
kwartaalVierde
kwartaalDerde
Tweede
2020 2021 2022
Loonkosten (NOW) Vaste lasten (TOGS of TVL) Tozo
Bron: CBS, RVO, UWV
Relatieve deelname per aanvraagperiode. Aanvraagperiodes sluiten niet helemaal exact aan op
kwartalen, maar zijn per kwartaal weergegeven. Tozo-3 liep twee kwartalen, de relatieve deelname aan
Tozo-3 is voor beide kwartalen in de figuur opgenomen.
3.2 Gebruik naar bedrijfsgrootte en
bedrijfstak
Of bedrijven een beroep deden op de coronasteunregelingen, en zo ja op welke, hangt sterk
samen met de omvang van het bedrijf. Bedrijven met één werkzame persoon maakten
aanzienlijk minder gebruik van steun dan bedrijven met twee werkzame personen of meer,
respectievelijk 30 en 52 procent. Vooral bedrijven met 10 tot 50 werkzame personen
(65 procent) en 50 tot 250 werkzame personen (58 procent) deden beroep op steun.
De Tozo-regeling was vooral bedoeld voor kleine zelfstandig ondernemers en dat is ook
duidelijk in de cijfers terug te zien: deze werd vooral door bedrijven met één werkzame
persoon of met 2 tot 10 werkzame personen gebruikt. De loonkostenvergoeding
daarentegen werd met name aangevraagd door middelgrote bedrijven van 10 tot
250 werkzame personen. Deze regeling is bedoeld om werkgevers te steunen, zodat zij het
loon van werknemers door konden betalen bij verminderde inkomsten. Ook maakten
middelgrote bedrijven relatief het vaakst gebruik van uitstel van belastingbetaling.
Een tegemoetkoming voor vaste lasten werd relatief het vaakst door de wat kleinere
bedrijven van 2 tot 10 en van 10 tot 50 werkzame personen aangevraagd.
14 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
3.2.1 Gebruik coronasteunmaatregelen naar grootteklasse
Totaal regelingen
Loonkosten (NOW)
Uitstel van belastingbetaling
Vaste lasten (TOGS of TVL)
Tozo
Krediet- of garantieregeling
0 10 20 30 40 50 60 70
% bedrijven
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp
50 tot 250 wp 250 wp of meer
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst, Techleap, Qredits
NOW, Tozo en het aantal werkzame personen
De NOW-regeling was gericht op bedrijven met personeel voor het doorbetalen van hun
werknemers, de Tozo was meer gericht op kleine zelfstandig ondernemers voor hun
eigen levensonderhoud. Voor een goede vergelijking, zoals in het volgende verdiepende
hoofdstuk, met de populatie van bedrijven in Nederland, wordt het gebruik van de NOW-
regeling vaak afgezet tegen alle bedrijven met twee of meer werkzame personen en de
Tozo tegen alle bedrijven met één werkzame persoon.
Toch is er ook een beperkt aantal bedrijven met meer dan één werkzame persoon (als
grootteklasse-aanduiding) dat een beroep deed op de Tozo. De ondernemer kan
bijvoorbeeld voor zichzelf een beroep moeten doen op Tozo en voor zijn of haar
personeel op de NOW. Daarnaast geldt dat Tozo-cijfers over ‘bedrijven’ slechts indicatief
zijn.
Ook maakt een klein aantal bedrijven met één werkzame persoon gebruik van de NOW.
De grootteklasse-aanduiding van een bedrijf weerspiegelt een arbeidsvolume. Als een
deeltijd-werkgever voor een deeltijd-werknemer in een bedrijf NOW heeft aangevraagd
en samen werken ze (afgerond) 1 voltijdsequivalent, dan is dat bijvoorbeeld een bedrijf
met één werkzame persoon dat een beroep doet op de NOW-regeling.
Niet alle bedrijfstakken werden in dezelfde mate getroffen door de maatregelen om het
coronavirus in te dammen. Tijdens de verschillende lockdowns werden sommige
bedrijfstakken, zoals de horeca en niet-essentiële winkels, volledig of deels gesloten.
Daarnaast had de anderhalvemetersamenleving veel impact op contactberoepen.
Een uitsplitsing naar bedrijfstak laat dan ook zien dat vooral horecabedrijven beroep deden
op een of meer van de steunmaatregelen (77 procent). Ook meer dan de helft van de
bedrijven in de overige dienstverlening (zoals kappers en schoonheidssalons) en vervoer en
Overzicht gebruik coronasteunmaatregelen 15
opslag (waaronder taxi’s) maakten gebruik van een steunregeling. In de cultuur, sport en
recreatie en handel (waaronder zowel winkels als groothandels) gold dit voor bijna de helft
van de bedrijven (45 procent, respectievelijk 42 procent). In de financiële dienstverlening
deden bedrijven naar verhouding het minst vaak beroep op coronasteun (13 procent).
3.2.2 Gebruik coronasteunmaatregelen naar bedrijfstak
Horeca
Overige dienstverlening
Vervoer en opslag
Cultuur, sport en recreatie
Handel
Verhuur en overige zakelijke diensten
Nijverheid (geen bouw)
Onderwijs
Bouwnijverheid
Informatie en communicatie
Gezondheids- en welzijnszorg
Specialistische zakelijke diensten
Landbouw, bosbouw en visserij
Verhuur en handel van onroerend go…
Financiele dienstverlening
0 20 40 60 80 100
% bedrijven
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst, Techleap, Qredits
3.3 Totaalbedragen per regeling
Tot en met 30 juni 2022 hebben bedrijven in totaal ongeveer 34 miljard euro ontvangen
vanuit de loonkosten- en vastelastenregelingen. Het merendeel daarvan bestond uit de
vergoeding voor loonkosten (23,9 miljard). Deze bedragen zijn opgebouwd uit de definitief
vastgestelde subsidies op 30 juni 2022 en de op die datum nog niet vastgestelde maar eerder
toegekende subsidies.3)
De totale Tozo-uitgaven bedroegen ongeveer 3,5 miljard euro.4) Verder hadden bedrijven
medio 2022 in totaal nog 20,8 miljard euro uitstaan aan uitgestelde belastingen. Dit bedrag
moet door bedrijven binnen vijf tot zeven jaar afgelost worden. Over de hele periode is
ongeveer 47 miljard euro5) aan belastingen uitgesteld geweest, waarvan meer dan de helft
dus inmiddels al is betaald. Verder stond de overheid garant voor 1,3 miljard euro en
verstrekte daarnaast 0,3 miljard euro aan de in deze rapportage opgenomen kredieten.
3) De toegekende tegemoetkoming ging uit van een geschat subsidiebedrag op basis van de door de bedrijven verwachte omzet. Het geschat
subsidiebedrag in de toekenning bepaalde het voorschot dat ondernemers ontvingen. Dat voorschot was 80 procent van het toegekende
subsidiebedrag. Na afloop van de subsidieperiode dient de werkelijke omzet te worden opgegeven en wordt vastgesteld of het bedrijf aanspraak
kon maken op de tegemoetkoming, en zo ja wat de hoogte van de tegemoetkoming had moeten zijn.
4) Inclusief uitvoeringskosten en als voorlopige tussenstand. Zie ook Verrekening voorschotten Tozo 2020 en Verrekening voorschotten Tozo 2021.
5) Meer flexibiliteit binnen aflossingsregeling coronabelastingschuld | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl.
16 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
In de volgende twee hoofdstukken wordt in meer detail op deze bedragen ingegaan.
De Tozo wordt hierbij buiten beschouwing gelaten, want het CBS beschikt, anders dan voor
de andere regelingen, niet over bedrijfsgegevens met Tozo-bedragen.
3.3.1 Totaalbedragen aan steunmaatregelen
Vastgesteld
€ 6,7 mld
Nog niet
vastgesteld
€ 17,2 mld
Vastgesteld
€ 6,6 mld
Nog niet
vastgesteld
€ 3,5 mld
Subsidie loonkosten (NOW) Subsidie vastelasten (TOGS en TVL) Nog te betalen uitgesteld belasting
€ 23,9 mld € 10,1 mld bedrag op 30 juni 2022
€ 20,8 mld
Tozo-uitgaven Garantstelling op leningen Verstrekte kredieten
€ 3,5 mld € 1,3 mld € 0,3 mld
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst, Ministerie van SZW, Ministerie van Financiën, Techleap, Qredits
3.4 Gebruik naar regio
Hieronder wordt een kort beeld geschetst van het gebruik van de regelingen naar regio.
Het gaat hierbij om de deelname van bedrijfsvestigingen. Deelname aan de onderzochte
regelingen, zoals in de rest van het rapport, wordt in principe op bedrijfsniveau bepaald.
Bedrijven kunnen echter uit een of meerdere vestigingen bestaan in verschillende regio’s.
Aangenomen is dat als een bedrijf gebruik maakt van een regeling, dit gebruik op alle
vestigingen van toepassing is.
Tussen de provincies is er enig verschil in het aandeel bedrijfsvestigingen dat minstens één
coronasteunmaatregel gebruikte. Wel wijkt het gebruik per provincie niet veel af van het
gemiddelde in Nederland (37 procent). In Limburg en Noord-Holland werd relatief het meest
gebruik gemaakt van een van de financiële regelingen (respectievelijk 41 en 40 procent).
Van alle provincies deden bedrijfsvestigingen in Utrecht (33 procent) en Drenthe (34 procent)
het minst vaak een beroep op steun.
Overzicht gebruik coronasteunmaatregelen 17
3.4.1 Gebruik coronasteunmaatregelen naar provincie
Nederland
Limburg
Noord-Holland
Flevoland
Zuid-Holland
Zeeland
Overijssel
Groningen
Noord-Brabant
Fryslân
Gelderland
Drenthe
Utrecht
0 5 10 15 20 25 30 35 40 45
% bedrijfsvestigingen
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst, Techleap, Qredits
De verschillen in het gebruik van coronasteunmaatregelen per gemeente zijn groter dan op
provinciaal niveau. Het hoogst is het gebruik op de Waddeneilanden, Vlieland, Ameland,
Terschelling en Schiermonnikoog (55 tot 63 procent van alle bedrijfsvestigingen). In Noord-
Holland springen er vooral een aantal steden uit zoals Amsterdam, Beverwijk en Zandvoort
(ongeveer 45 procent). Ook in Limburg zijn er twee steden, Valkenburg aan de Geul en Vaals,
waar ruim 45 procent van de vestigingen een beroep deed van coronasteun. Van alle
gemeenten in Nederland was het gebruik het laagst in Rozendaal en Lopik, met
respectievelijk 21 en 22 procent.
18 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
3.4.2 Gebruik coronasteunmaatregelen naar gemeente
Minder dan 30 (% bedrijfsvestigingen)
30 tot 35 (% bedrijfsvestigingen)
35 tot 40 (% bedrijfsvestigingen)
40 tot 45 (% bedrijfsvestigingen)
45 of meer (% bedrijfsvestigingen)
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst, Techleap, Qredits
Zoals in paragraaf 3.2 is getoond, ontvingen bedrijven en dus ook bedrijfsvestigingen in de
horeca, overige persoonlijke dienstverlening, vervoer en opslag en cultuur het vaakst steun
via een of meer regelingen. Ook zijn er bedrijfstakken zoals de financiële dienstverlening die
weinig of geen beroep deden op steun. Verschillen tussen regio’s zouden dan ook kunnen
samenhangen met verschillen in de zogeheten sectorstructuur, ofwel het meer voorkomen
van bepaalde bedrijfstakken en grootteklassen in de regio’s. In Limburg zijn er bijvoorbeeld
relatief veel bedrijfsvestigingen in de horeca en de overige persoonlijke dienstverlening en
tevens relatief veel bedrijven met twee of meer werkzame personen. Als hiermee rekening
wordt gehouden, ofwel wordt gecorrigeerd voor de sectorstructuur, dan wijkt Limburg in het
gebruik van de regelingen niet meer duidelijk af van het Nederlandse gemiddelde. Dit gaat
echter lang niet voor alle regio’s op. In Noord-Holland, waaronder Amsterdam, blijft het
verschil met het Nederlandse gemiddelde overeind, ook als er met de sectorstructuur
rekening wordt gehouden. Vrijwel alle bedrijfstakken in die regio doen een groter dan
gemiddeld beroep op de steunmaatregelen. De verschillen in sectorstructuur per regio
bieden over het geheel genomen geen afdoende verklaring voor verschillen tussen regio’s in
het gebruik van steunmaatregelen.
Overzicht gebruik coronasteunmaatregelen 19
4 Gebruik vier grootste
regelingen nader
bekeken
Dit hoofdstuk gaat achtereenvolgens in op de vier meest gebruikte coronasteunmaatregelen:
loonkostenregelingen, vastelastenregelingen, Tozo en uitstel van belastingbetaling. Voor de
eerste drie regelingen wordt hierbij stilgestaan bij het aantal bedrijven dat er per
aanvraagperiode gebruik van maakte. Verder wordt ingezoomd op de branches waar de
meeste steun werd aangevraagd en er wordt ingegaan op de vraag hoe lang bedrijven een
beroep deden op de regelingen. Bij de loonkosten- en vastelastenregelingen komt ook het
verschil tussen de toegekende bedragen en de vastgestelde bedragen aan de orde. Voor het
uitstel van belastingbetaling wordt getoond hoeveel bedrijven op verschillende
peilmomenten uitstel hadden aangevraagd, wat de hoogte van de aanslag was en op welke
soorten belastingen het uitstel betrekking had. Aan het slot van het hoofdstuk komt aan bod
in welke mate bedrijven meerdere van de vier regelingen combineerden.
4.1 Loonkostenregelingen
Gebruik per aanvraagperiode
De Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid (NOW) was een subsidie
voor werkgevers om het loon van werknemers door te kunnen betalen tijdens de
coronacrisis. Vooral aan het begin van de coronacrisis werd er een groot beroep gedaan op
de eerste loonkostenregeling. Bedrijven konden op dat moment logischerwijs niet helemaal
goed inschatten wat de gevolgen zouden zijn van de beperkende maatregelen op hun
bedrijfsvoering. Van alle bedrijven vroeg 6 procent de NOW-1-regeling aan. Dat waren bijna
121 duizend bedrijven. De daaropvolgende loonkostenregelingen werden door minder
bedrijven aangevraagd. Van de laatste regeling, de NOW-6, maakte nog ongeveer 24 duizend
bedrijven gebruik.
20 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
4.1.1 Bedrijven met een loonkostenregeling naar grootteklasse
NOW-1
NOW-2
NOW-3.1
NOW-3.2
NOW-3.3
NOW-4
NOW-5
NOW-6
0 20 40 60 80 100 120 140
dzd bedrijven
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Bron: CBS, UWV
Van de bedrijven met een loonkostensubsidie nam een op de drie één keer deel aan een
NOW-regeling. De meeste van deze bedrijven namen deel aan de NOW-1. Het aantal
bedrijven dat beroep deed op meerdere loonkostenregelingen neemt af bij een oplopend
aantal regelingen. Bedrijven die minstens zes keer gebruik maakten van de in totaal acht,
worden gezegd hier frequent gebruik van te hebben gemaakt. Dit gold voor bijna 19 procent
van de bedrijven met loonkostensteun. Deze bedrijven horen tot de sectoren die het hardst
geraakt zijn door de genomen maatregelen tijdens de coronacrisis.
4.1.2 Aantal keren dat bedrijven deelnamen aan een loonkostenregeling
6,2 %
5,7 %
6,9 %
34,2 %
7,5 %
8,9 %
12,5 % 18,2 %
Eén Twee Drie
Vier Vijf Zes
Zeven Acht (alle regelingen)
Bron: CBS, UWV
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 21
Gebruik per branche
Vooral bioscopen maakten frequent gebruik van de loonkostenregeling. Van de bedrijven in
deze branche nam bijna drie kwart minstens zes keer deel aan een van de acht NOW-
regelingen. Ook door theaters en schouwburgen en hotel-restaurants werd veelvuldig een
beroep op de regeling gedaan, respectievelijk 64 en 54 procent. Deze drie branches horen
dan ook tot de sectoren die gedurende de gehele coronacrisis in hun bedrijfsvoering werden
belemmerd. Daartegenover waren er branches die zwaar in hun bedrijfsvoering werden
geraakt tijdens de eerste lockdownperiode in 2020, maar die daarna weer (gedeeltelijk)
klanten konden ontvangen. Tot de branches die om die reden voornamelijk in de eerste fase
van de pandemie een groot beroep op een loonkostenregeling deden, behoren
warenhuizen, tandartsen en tandheelspecialisten, zwembaden en sportaccommodaties, en
kappers.
4.1.3: Branches die het vaakst gebruik maakten van NOW
Minstens één keer NOW Minstens zes keer NOW
1 Warenhuizen 89,5% 1 Bioscopen 74,3 %
2 Theaters en schouwburgen 87,7% 2 Theaters en schouwburgen 63,8 %
3 Hotel-restaurants 84,3% 3 Hotel-restaurants 54,4 %
4 Bioscopen 82,9% 4 Exploitatie van speelautomaten 46,7 %
5 Tandartsen en tandheelspecialisten 81,8% 5 Ongeregeld personenwegvervoer 43,3 %
6 Veldsporten 81,0% 6 Pret- en themaparken 39,5 %
7 Zwembaden en sportaccommodaties 80,1% 7 Musea 38,2 %
8 Kappers 79,8% 8 Cafés 36,7 %
Reisbureaus
9 Restaurants 77,4% 9 (organisatie en bemiddeling) 35,2 %
10 Musea 77,3% 10 Restaurants 34,8 %
Alleen bedrijven met twee werkzame personen of meer, alleen branches met minimaal 50 deelnemende bedrijven.
Bron: CBS, UWV
Bedrag aan steun
Niet alleen deden relatief veel horecabedrijven een beroep op de loonkostenregelingen (zie
ook B2), ook ontvingen ze tezamen het meeste aan loonkostensteun van alle
bedrijfstakken1): 4,3 miljard euro. Ruim de helft van deze loonkostensubsidie in de horeca
1) Bedragen naar bedrijfstak zijn alleen beschikbaar voor gekoppelde bedrijfseenheden. Het totaal over alle bedrijfstakken is dan ook iets kleiner dan
het totale regelingsbedrag zoals genoemd in hoofdstuk 3.
22 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
ging naar bedrijven met minder dan 50 werkzame personen. De sectoren waar de meeste
bedrijven beroep deden op loonsteun ontvingen niet automatisch de hoogste subsidies.
De hoogte van de loonkostensubsidie van bedrijven en daarmee de sector hangt grotendeels
af van de personeelsomvang. Dit is goed zichtbaar in de sector vervoer en opslag, en verhuur
en overige zakelijke diensten. Van alle vervoer- en opslagbedrijven ontvingen bedrijven met
50 of meer werkzame personen bijna 2,8 miljard van de 3,1 miljard euro aan NOW.
4.1.4 Bedrag aan tegemoetkoming voor loonkosten naar bedrijfstak en
bedrijfsgrootte
Horeca
Verhuur en overige zakelijke diensten
Handel
Vervoer en opslag
Nijverheid (geen bouw)
Cultuur, sport en recreatie
Specialistische zakelijke diensten
Informatie en communicatie
Bouwnijverheid
Overige dienstverlening
Gezondheids- en welzijnszorg
Onderwijs
Landbouw, bosbouw en visserij
Financiele dienstverlening
Verhuur en handel van onroerend go…
0 1 2 3 4 5
mld euro
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Bron: CBS, UWV
Het bedrag is een optelsom van vastgestelde bedragen en nog niet vastgestelde bedragen.
Toekenningen en vaststellingen
Bedrijven die beroep deden op een loonkostenregeling kregen door het Uitkeringsinstituut
Werknemersverzekeringen een bedrag toegekend op basis van het verwachte omzetverlies
in een bepaalde periode en de loonsom in een bepaalde referentiemaand. Achteraf werd
vastgesteld hoe hoog de tegemoetkoming daadwerkelijk moest zijn, op basis van
gerealiseerde omzetten en daadwerkelijke loonsommen in de betreffende periode.
Voor de meeste NOW-regelingen heeft deze vaststelling nog niet of gedeeltelijk plaats
gevonden. Alleen voor de eerste aanvraagperiode was de vaststelling van de bedragen op
30 juni 2022 (peildatum van dit rapport) voor een belangrijk deel compleet (69 procent).
Bij het merendeel van de bedrijven met de NOW-1-regeling bleek de vaststelling lager dan
de toekenning (59 procent) of zelfs gelijk aan nul (26 procent). Bij deze bedrijven bleek hun
omzetverlies dus achteraf mee te vallen (minder dan 20 procent in de drie aangesloten
maanden). Kijkend naar de vastgestelde bedragen per medio 2022 voor de NOW-1, komt dit
totaalbedrag per saldo tot nu toe 3,4 miljard euro lager uit dan eerder is toegekend op basis
van ingeschat omzetverlies. Aan het begin van de coronacrisis waren bedrijven vrij
pessimistisch over de omzetverwachtingen. Er heerste vanzelfsprekend veel onzekerheid en
kennelijk verwachtte men een grotere negatieve impact op de omzet.
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 23
In totaal was met de NOW-1-regeling een subsidiebedrag gemoeid van bijna 6,5 miljard
euro. Dit was het hoogste bedrag van alle loonkostenregelingen. Bedrijven ontvingen uit de
laatste regeling, de NOW-6, tezamen nog 1,5 miljard euro.
4.1.5 Bedrag aan tegemoetkoming voor loonkosten per aanvraagperiode
NOW-1
NOW-2
NOW-3.1
NOW-3.2
NOW-3.3
NOW-4
NOW-5
NOW-6
0 1 2 3 4 5 6 7
mld euro
Vastgesteld Nog niet vastgesteld
Bron: CBS, UWV
4.2 Vastelastenregelingen
De tegemoetkoming ondernemers getroffen sectoren COVID-19 (TOGS) was een eenmalige
uitkering aan midden- en kleinbedrijven. Deze regeling was bedoeld voor verschillende
specifieke bedrijfstakken die direct schade ondervonden van diverse kabinetsmaatregelen
om het coronavirus in te dammen. Daarna kwam de regeling ter tegemoetkoming voor de
vaste lasten (TVL). Deze regeling (TVL-1) was in eerste instantie ook bedoeld voor specifieke
groepen mkb-ondernemers met een significant omzetverlies en werd later beschikbaar
gesteld voor meer bedrijfstakken en tevens voor startende en grote ondernemingen.
Gebruik per aanvraagperiode
Een op de tien bedrijven in Nederland deed via de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
een beroep op de TOGS. Dat waren in totaal 195 duizend bedrijven, ruim anderhalf keer zo
veel als het aantal bedrijven met NOW in deze periode. De TVL-1 werd door minder bedrijven
aangevraagd (39 duizend). Van de vastelastenregelingen die golden tijdens de
lockdownperiode eind 2020 en begin 2021 (TVL Q4 2020 en TVL Q1 2021) werd weer vaker
gebruik gemaakt. Dat hangt niet alleen samen met de mate waarin bedrijven werden
getroffen, maar ook met het feit dat de laatste voor meer bedrijven open stonden dan de
TVL-1.
24 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
4.2.1 Bedrijven met een vastelastenregeling naar grootteklasse
TOGS
TVL-1
TVL Q4 2020
TVL Q1 2021
TVL Q2 2021
TVL Q3 2021
TVL Q4 2021
TVL Q1 2022
0 25 50 75 100 125 150 175 200 225
dzd bedrijven
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Bron: CBS, RVO
Ruim de helft van alle bedrijven met een vastelastenregeling maakte eenmalig gebruik.
De bedrijven die één keer deelnamen aan de vastelastenregeling maakten vooral gebruik
van de TOGS-regeling (83 procent). Net als bij de NOW neemt het aantal bedrijven dat beroep
deed op meerdere vastelastenregelingen af bij een oplopend aantal regelingen. Van de
deelnemende bedrijven nam 11 procent minstens zes keer deel aan een vastelastenregeling.
4.2.2 Aantal keren dat bedrijven deelnamen aan een vastelastenregeling
2,8 %
3,3 %
4,5 %
5,6 %
7,0 %
51,5 %
9,5 %
15,8 %
Eén Twee Drie
Vier Vijf Zes
Zeven Acht (alle regelingen)
Bron: CBS, RVO
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 25
Gebruik per branche
Net als bij de loonkostenregeling maakten vooral bioscopen veelvuldig gebruik van een
vastelastenregeling. Voor 44 procent van de bioscopen gold dat ze minstens zes keer
deelnamen aan een vastelastenregeling. Ook door de horecabranches werd veelvuldig
beroep gedaan op zowel de loonkosten- als de vastelastenregelingen. De kermisattracties en
fitnesscentra maakten vooral gebruik van de vastelastenregeling en minder van de
loonkostenregeling. In deze twee branches zijn vooral bedrijven met weinig personeel
actief. Ook taxichauffeurs deden vooral frequent beroep op tegemoetkoming voor vaste
lasten (25 procent) en veel minder vaak voor loonkosten (8 procent). Binnen de taxibranche
zijn er veel kleine bedrijven, 81 procent is een eenmanszaak.
Minstens één keer vastelastenregeling Minstens zes keer vastelastenregeling
1 Veldsporten 91,6% 1 Bioscopen 44,0 %
2 Restaurants 90,0% 2 Hotel-restaurants 35,9 %
3 Hotel-restaurants 86,7% 3 Cafés 34,5 %
4 Cafés 86,1% 4 Theaters en schouwburgen 26,9 %
5 Warenhuizen 83,3% 5 Restaurants 26,0 %
6 Winkels in optische artikelen 83,2% 6 Vervoer per taxi 25,3 %
7 Vervoer per taxi 82,4% 7 Exploitatie van speelautomaten 22,7 %
8 Kermisattracties 81,0% 8 Pret- en themaparken 21,7 %
9 Fitnesscentra 79,7% 9 Ongeregeld personenwegvervoer 20,5 %
10 Winkels in communicatieapparatuur 79,1% 10 Binnenvaart (passagiersvaart) 17,7 %
Alleen branches met minimaal 50 deelnemende bedrijven.
Bron: CBS, RVO
Bedrag aan steun
Horecabedrijven ontvingen niet alleen het hoogste bedrag aan loonkostensteun, maar ook
aan vastelastensteun.2) In totaal ontvingen horecabedrijven 2,7 miljard euro als
tegemoetkoming voor hun vaste lasten. Daarop volgden de handel- en de cultuursector met
respectievelijk 1,6 en 1,2 miljard euro.
2) Bedragen naar bedrijfstak zijn alleen beschikbaar voor gekoppelde bedrijfseenheden. Het totaal over alle bedrijfstakken is dan ook iets kleiner dan
het totale regelingsbedrag zoals genoemd in hoofdstuk 3.
26 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Bij de loonkostenregeling bepaalde de bedrijfsgrootte in termen van werkgelegenheid de
omvang van de steun. Van het totale bedrag aan loonsteun ging ruim de helft naar bedrijven
met 50 werkzame personen of meer. Bij de vastelastenregeling hing de omvang van de steun
niet samen met de personeelsomvang, maar met de hoogte van de afschrijvingen op vaste
activa en van de overige bedrijfskosten. Het merendeel van de subsidie ging naar
middelgrote bedrijven van 2 tot 10 en van 10 tot 50 werkzame personen.
4.2.4 Bedrag aan tegemoetkoming voor vaste lasten naar bedrijfstak en
grootteklasse
Horeca
Handel
Cultuur, sport en recreatie
Landbouw, bosbouw en visserij
Verhuur en overige zakelijke diensten
Specialistische zakelijke diensten
Vervoer en opslag
Nijverheid (geen bouw)
Informatie en communicatie
Overige dienstverlening
Bouwnijverheid
Onderwijs
Gezondheids- en welzijnszorg
Verhuur en handel van onroerend go…
Financiële dienstverlening
0 0,5 1 1,5 2 2,5 3
mld euro
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Bron: CBS, RVO
Het bedrag is een optelsom van vastgestelde bedragen en nog niet vastgestelde bedragen.
Toekenningen en vaststellingen
Bij de TOGS ontvingen ondernemers bij toekenning meteen het definitieve bedrag van
4 duizend euro. Voor deze regeling vond geen vaststelling achteraf plaats.
De daaropvolgende vastelastenregelingen waren, net als de loonkostenregelingen,
gebaseerd op een verwacht percentage omzetverlies en een vooraf vastgesteld gemiddeld
aandeel vaste lasten in de omzet per bedrijfstak. Achteraf wordt het bedrag vastgesteld op
basis van de daadwerkelijke omzetten.
Voor de vastelastenregelingen ligt het aantal vaststellingen hoger dan bij de
loonkostenregeling. Bij de eerste vier TVL-regelingen (TVL-1, TVL Q4 2020, TVL Q1 2021 en TVL
Q2 2021) was het merendeel (86 tot 97 procent) van de toegekende bedragen eind juni 2022
vastgesteld. Voor de TVL Q3 2021 gold dit voor bijna de helft van de toegekende bedragen.
Voor de recentere regelingen hebben er medio 2022 nog (vrijwel) geen vaststellingen plaats
gevonden.
In totaal ontvingen bedrijven 864 miljoen euro uit de TOGS-regeling. Via de TVL Q1 2021 en
TVL Q2 2021 werden in totaal de meeste subsidies verstrekt aan bedrijven; respectievelijk
2,1 en 2 miljard euro. Vanaf de TVL Q1 2021 stond de vastelastenregeling ook voor startende
en grotere bedrijven open.
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 27
4.2.5 Bedrag aan tegemoetkoming voor vaste lasten per aanvraagperiode
TOGS
TVL-1
TVL Q4 2020
TVL Q1 2021
TVL Q2 2021
TVL Q3 2021
TVL Q4 2021
TVL Q1 2022
0 0,5 1 1,5 2 2,5
mld euro
Vastgesteld Nog niet vastgesteld
Bron: CBS, RVO
Van meer dan de helft van de bedrijven met een TVL-1 regeling lag het vastgestelde bedrag
lager dan het toegekende. Precies het omgekeerde gold voor de daaropvolgende regeling,
de TVL Q4 2020. Ruim twee derde van de bedrijven kreeg bij deze regeling een hogere
vaststelling dan toekenning. Wat hierbij een rol speelde, is dat in de laatste drie maanden
van 2020 Nederland van een gedeeltelijke lockdown naar een volledige lockdown ging.
Hierdoor viel het omzetverlies van veel bedrijven hoger uit dan vooraf ingeschat. Tevens van
belang is dat bij vaststelling van de TVL Q4 2020 een hoger subsidiepercentage werd
gehanteerd dan bij de verlening. Bij de verlening was het subsidiepercentage 50 procent en
bij vaststelling was dit 50 tot 70 procent, afhankelijk van de omzetderving.
Bij de TVL Q1 2021 en TVL Q2 2021 bleek dat het merendeel van de bedrijven vaak een goede
inschatting had gemaakt van hun verwachte omzetverlies. Voor het eerste kwartaal van 2021
was bij 54 procent van de bedrijven de vaststelling gelijk aan de toekenning en in het tweede
kwartaal was dit bij 77 procent het geval. In de loop der tijd werd tevens de groep bedrijven
steeds kleiner waarvoor de vaststelling van de vastelastenregeling gelijk was aan nul. Bij de
TVL-1 regeling gold dit voor 21 procent van de bedrijven en bij de TVL Q2 2021 nog voor
slechts 2,5 procent. Bedrijven werden steeds realistischer in het inschatten van hun te
verwachten omzetverlies. Het totaal van de vastgestelde bedragen per medio 2022 voor TVL-
regelingen is 5,8 miljard euro. Per saldo tot nu toe valt dat 0,6 miljard euro lager uit dan
eerder is toegekend op basis van ingeschat omzetverlies.
28 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
4.2.6 Bedrijven met een tegemoetkoming vaste lasten, verschil vaststelling
en toekenning
TVL 1
TVL Q4 2020
TVL Q1 2021
TVL Q2 2021
0 20 40 60 80 100
%
Vaststelling hoger dan toekenning (>=105%)
Vaststelling gelijk aan toekenning (95%-105%)
Vaststelling lager dan toekenning (<=95%)
Vaststelling is 0
Bron: CBS, RVO
Als het vastgestelde bedrag meer dan 5 procent hoger was dan het eerder toegekende bedrag, dan telt een
bedrijf in deze figuur mee als ‘hoger’. Bij 'lager' hoort een vastgesteld bedrag van meer dan 5 procent
beneden het eerder toegekende bedrag lag. Daartussen is het ‘gelijk’.
4.3 Tozo
De Tozo was bedoeld om zelfstandig ondernemers te ondersteunen in hun inkomen voor
levensonderhoud. Deze steun werd door gemeentes uitgekeerd aan huishoudens waarvan
zeker één getroffen zelfstandige lid was. De registratie van het gebruik van de Tozo-regeling
is dan ook op huishoudensniveau. Om te bepalen hoeveel bedrijven Tozo gebruikten, zijn de
personen in deze huishoudens gekoppeld aan gegevens over zelfstandig ondernemers.
Het gebruik van Tozo door bedrijven zoals beschreven in deze paragraaf is dan ook een
indicatie.
Gebruik per aanvraagperiode
De Tozo werd aangekondigd in het eerste steunpakket van maart 2020 en liep in vijf
aanvraagperiodes tot 1 oktober 2021. Tijdens de eerste aanvraagperiode werd het vaakst
gebruik gemaakt van deze regeling. Bijna 313 duizend bedrijven maakten gebruik van
Tozo-1, oftewel 17 procent van alle bedrijven. Tozo-2 werd door ongeveer 109 duizend
bedrijven aangevraagd. Vanaf de tweede aanvraagperiode gold voor de Tozo een
partnerinkomenstoets: de hoogte van de aanvullende uitkering was afhankelijk van het
totale huishoudinkomen, in plaats van het persoonlijk inkomen zoals bij Tozo-1. Van Tozo-3
maakten bijna 124 duizend bedrijven gebruik. Daarna nam het gebruik af tot iets minder dan
45 duizend bij Tozo-5.
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 29
4.3.1 Bedrijven met Tozo naar aanvraagperiode en grootteklasse
Tozo-1
Tozo-2
Tozo-3
Tozo-4
Tozo-5
0 50 100 150 200 250 300 350
dzd bedrijven
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Het grootste deel (57 procent) van de bedrijven die een beroep deden op de Tozo, deed dat
maar één keer. Veruit het grootste deel van deze bedrijven (93 procent) gebruikte alleen
Tozo-1. Van alle Tozo-gebruikers nam 16 procent twee keer deel aan een regeling. Een op de
tien bedrijven met Tozo maakte van alle vijf aanvraagperiodes gebruik. Maakten bedrijven
vier of vijf keer gebruik van een Tozo-regeling, dan wordt hier gesproken van frequent
gebruik. Dit gold voor 17 procent van alle bedrijven met een Tozo-regeling.
4.3.2 Aantal keren dat bedrijven deelnamen aan Tozo
9,5 %
7,0 %
10,1 %
57,2 %
16,2 %
Eén Twee Drie Vier Vijf (alle regelingen)
30 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Gebruik per branche
Bij de resultaten naar branches worden alleen de bedrijven met één werkzame persoon
meegenomen. De Tozo-regeling werd vooral door eenmanszaken aangevraagd (81 procent).
Vooral taxichauffeurs deden veelvuldig beroep op de Tozo-regeling, namelijk 44 procent.
Daarnaast vallen kermisexploitanten op, 36 procent van hen gebruikte minstens vier keer
Tozo. Naast vervoer per taxi komt in de top 10 van frequent gebruik ook de branche
ongeregeld personenwegvervoer voor: 16 procent van deze eenmanszaken gebruikte
frequent Tozo. Onder deze groep valt bijvoorbeeld vervoer per autobus van toeristen of
andere groepen personen zonder vaste dienstregeling, en ander toeristisch vervoer als
huifkarren. Van de kappers en auto- en motorrijscholen maakten respectievelijk 68 en
67 procent minimaal één keer gebruik van een Tozo-regeling. In deze branches werd door
relatief weinig eenmanszaken frequent gebruik gemaakt van Tozo. Door 3 procent van de
kappers en 4 procent van de rijscholen werd de Tozo veelvuldig gebruikt.
4.3.3 Branches die het vaakst gebruik maakten van Tozo
Minstens één keer Tozo Minstens vier keer Tozo
1 Vervoer per taxi 77,3% 1 Vervoer per taxi 43,9%
2 Kappers 68,4% 2 Kermisattracties 36,4%
3 Auto- en motorrijscholen 67,2% 3 Winkels in communicatieapparatuur 20,6%
4 Kermisattracties 58,7% 4 Cafés 17,1%
5 Winkels in communicatieapparatuur 56,1% 5 Ongeregeld personenwegvervoer 16,5%
6 Cafés 48,2% 6 Markthandel in textiel en kleding 15,2%
7 Schoonheidssalons en pedicures 46,2% 7 Reisinformatie- en reserveerbureaus 13,3%
8 Winkels in kleding en schoenen 45,0% 8 Restaurants 13,3%
9 Facilitaire diensten voor film, tv 45,0% 9 Beoefening van podiumkunst 12,9%
Reisbureaus
10 (organisatie en bemiddeling) 44,0% 10 Binnenvaart (passagiersvaart) 11,6%
Alleen bedrijven met één werkzame persoon, alleen branches met minimaal 50 deelnemende bedrijven.
4.4 Uitstel van belastingbetaling
Gedurende de hele steunperiode was er de mogelijkheid om bijzonder uitstel van
belastingbetaling aan te vragen. Het uitstel kon voor bijna alle soorten belastingen verleend
worden. Het uitstel betrof de op het moment van verzoek openstaande schuld. Er waren
geen restricties qua type bedrijf. De cijfers in deze paragraaf hebben betrekking op bepaalde
peilmomenten die overeenkomen met de momenten waarop de monitoringscijfers
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 31
verschenen. Tussen deze peilmomenten kunnen bedrijven hun belastingschuld (volledig)
hebben betaald.
Gebruik uitstel van belastingbetaling
In 2020 schommelde het aantal bedrijven met openstaand uitstel van belastingbetaling
tussen de 127 en 140 duizend. Op 30 juni 2022 hadden bijna 205 duizend bedrijven
openstaand uitstel van belastingbetaling. Dat is ongeveer 11 procent van alle bedrijven.
Van alle bedrijven die eind juni 2022 nog belasting moesten betalen, was twee derde een
eenmanszaak en een kwart een bedrijf met twee tot tien werkzame personen.
4.4.1 Bedrijven met openstaand uitstel van belastingbetaling op
peilmomenten
12-6-2020
31-7-2020
31-8-2020
30-9-2020
18-1-2021
28-2-2021
4-6-2021
3-9-2021
31-12-2021
30-6-2022
0 25 50 75 100 125 150 175 200 225
dzd bedrijven
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Bron: CBS, Belastingdienst
Het uitstaande uitgestelde bedrag hangt samen met het aantal bedrijven met openstaand
uitstel van belastingbetaling. Met de toename van het aantal bedrijven met een openstaande
belastingschuld van 2020 naar 2021 steeg ook de omvang van de totale openstaande
belastingschuld. Op het meest recente peilmoment, 30 juni 2022, stond nog een
belastingschuld open van 20,8 miljard euro.
32 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
4.4.2 Totaal uitgesteld belastingbedrag op peilmomenten
12-6-2020
31-7-2020
31-8-2020
30-9-2020
18-1-2021
28-2-2021
4-6-2021
3-9-2021
31-12-2021
30-6-2022
0 2,5 5 7,5 10 12,5 15 17,5 20 22,5
mld euro
Bron: CBS, Belastingdienst
Uitstel naar type belasting
Bij aanvraag van uitstel van bijvoorbeeld inkomstenbelasting werd ook gelijktijdig uitstel
verleend voor bijdrage zorgverzekeringswet, vennootschapsbelasting, loonheffing en
omzetbelasting, en omgekeerd. Vooral eenmanszaken en bedrijven met twee tot tien
werkzame personen hebben uitstel van bijdrage zorgverzekeringswet en
inkomstenbelasting gekregen. Bij het uitstel van betaling voor loonheffingen en
vennootschapsbelasting, gaat het vooral om bedrijven met minstens tien werkzame
personen.
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 33
4.4.3 Bedrijven met uitstel van belastingbetaling naar soort belasting
Inkomstenbelasting
Bijdrage zorgverzekeringswet
Vennootschapsbelasting
Loonheffingen
Omzetbelasting (btw)
0 20 40 60 80 100
% bedrijven
1 wp 2 tot 10 wp 10 tot 50 wp 50 wp of meer
Bron: CBS, Belastingdienst
4.5 Gecombineerd gebruik meerdere
regelingen
Bedrijven konden tijdens de coronacrisis veelal aanspraak maken op meerdere soorten
steun, bijvoorbeeld door twee of meer verschillende regelingen te gebruiken op hetzelfde
moment of door tijdens verschillende steunrondes andere soorten regelingen te gebruiken.
Van de bedrijven die gebruik maakten van minstens een van de vier grote regelingen,
maakte bijna twee vijfde gebruik van twee of meer verschillende typen steun. De overige
drie vijfde deed tijdens de crisis beroep op slechts één grote regeling.
In deze paragraaf wordt specifieker ingegaan op dit gecombineerd gebruik. Daarbij wordt
onderscheid gemaakt tussen bedrijven met één werkzame persoon en bedrijven met twee of
meer werkzame personen, omdat de verschillende regelingen verschillende doelgroepen
hebben. Het gecombineerd gebruik van de meest gebruikte soorten steunmaatregelen wordt
uitgelicht. Voor bedrijven met één werkzame persoon zijn dat de vastelastenregelingen, de
Tozo (de regeling specifiek bedoeld voor zelfstandig ondernemers) en het uitstel van
belastingbetaling. Voor bedrijven met twee of meer werkzame personen zijn dat de NOW (de
loonkostenregelingen, specifiek bedoeld voor bedrijven met werknemers), de
vastelastenregelingen en het uitstel van belastingbetaling.
Bedrijven met één werkzame persoon maakten meestal gebruik van maar één van de grote
regelingen. Gebruik van enkel Tozo kwam het vaakst voor, namelijk bij 39 procent van de
eenmanszaken die een beroep deden op een grote steunmaatregel (170 duizend bedrijven).
Bij de tweede groep – bedrijven met twee of meer werkzame personen – komt
gecombineerd gebruik van drie grote steunmaatregelen van alle mogelijke combinaties juist
het meest voor. De verschillen tussen de combinaties zijn hier kleiner. Een vijfde van de
bedrijven met minstens één grote coronasteunmaatregel maakte aanspraak op alle drie de
34 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
grote betreffende regelingen. Het gaat om 44 duizend bedrijven. Van de eenmanszaken
maakten 22 duizend bedrijven (5 procent) aanspraak op drie grote regelingen.
4.5.1 Gecombineerd gebruik grote coronasteunmaatregelen, bedrijven met
één wp
Een grote regeling
Enkel Tozo
Enkel uitstel van belastingbetaling
Enkel een vastelastenregeling
Twee grote regelingen
Tozo en uitstel van belastingbetaling
Tozo en een vastelastenregeling
Een vastelastenregeling en uitstel va…
Drie grote regelingen
Tozo, een vastelastenregeling en uits…
0 10 20 30 40 50
% bedrijven met één werkzame persoon die gebruik maken van de Tozo,
een vastelastenregeling of uitstel van belastingbetaling
Bron: CBS, RVO, Belastingdienst
4.5.2 Gecombineerd gebruik grote coronasteunmaatregelen, bedrijven met
twee of meer wp
Een grote regeling
Enkel een vastelastenregeling
Enkel uitstel van belastingbetaling
Enkel NOW
Twee grote regelingen
NOW en een vastelastenregeling
NOW en uitstel van belastingbetaling
Een vastelastenregeling en uitstel va…
Drie grote regelingen
NOW, een vastelastenregeling en uit…
0 10 20 30 40 50
% bedrijven met twee of meer werkzame personen die gebruik maken van
de NOW, een vastelastenregeling of uitstel van belastingbetaling
Bron: CBS, RVO, UWV, Belastingdienst
Gebruik vier grootste regelingen nader bekeken 35
5 Het gebruik van
garanties en leningen
In de vorige hoofdstukken zijn directe steunmaatregelen besproken, die het karakter van een
subsidie of uitstel van belastingbetaling hebben. Daarnaast zijn er tijdens de coronacrisis ook
maatregelen genomen om de werking van de kapitaalmarkt te versterken en beter te enten
op de overbrugging van de coronaschokken. Het gaat hierbij om borgstellingen voor
kredieten (ofwel: garanties) en om leningen. In beide gevallen betreft het ondersteuning
aan ondernemers waarin de kapitaalmarkt zelf niet voorziet en een terrein waar de overheid
– ook voor de coronacrisis – al actief op was.
5.1 Soorten regelingen
Garanties
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB-C)
In maart 2020 werd door het kabinet aangekondigd dat ondernemers gesteund zouden gaan
worden in hun behoefte aan liquiditeit via onder andere een verruiming van de Borgstelling
MKB-kredieten. Het belangrijkste doel was te zorgen dat bedrijven met een gezond
toekomstperspectief gefinancierd konden blijven. Daarbij werd in eerste instantie de focus
gelegd op het mkb en werd een verruiming van de BMKB aangekondigd. Deze verruiming
(BMKB-C) hield een verhoging in van het borgstellingskrediet (van 50 procent naar
75 procent), een verlaging van de provisie1) en een langere looptijd van de staatsgarantie.
De BMKB-C was aan te vragen vanaf 21 maart 2020 tot en met het tweede kwartaal 2022.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO-C)
Ook grote bedrijven kunnen tegen grenzen aanlopen, ondanks dat zij doorgaans meer
financiële buffers hebben om tegenvallende omzetten op te vangen. Dit geldt in het
bijzonder voor ondernemingen waarvan de omzet in lockdownperiodes geheel of
grotendeels wegviel. Via de verruiming van de Garantie Ondernemingsfinanciering konden
mkb- en grootbedrijven eveneens aanspraak maken op meer financiering. Ondernemingen
konden bij banken een lening krijgen met een hoger percentage staatsgarantie: 80 of
90 procent (afhankelijk van de omzet van de onderneming) in plaats van de gebruikelijke
50 procent. De maximale lening bedroeg daarbij 150 miljoen euro. Het totale
garantiebudget voor de GO werd substantieel verhoogd, waardoor meer bedrijven hier
gebruik van konden maken. De GO-C was aan te vragen tussen 29 april 2020 en 15 juni 2022.
Klein Krediet Corona (KKC)
In mei 2020 werd een garantieregeling opgezet die speciaal was bedoeld voor bedrijven met
een kleine financieringsbehoefte, de Klein Krediet Corona (KKC). Ondernemers konden bij
hun financier een lening aanvragen tussen de 10 duizend en 50 duizend euro, waarbij de
1) De financier is bij het afsluiten van het borgstellingskrediet een eenmalige garantieprovisie verschuldigd aan RVO. Deze provisie is gebaseerd op het
borgstellingskrediet en het tarief is afhankelijk van de looptijd. De financier rekent deze provisieverplichting aan de ondernemer door. Zie hier.
36 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
overheid garant stond voor 95 procent van de hoofdsom. De KKC was aan te vragen vanaf
29 mei 2020 tot en met het tweede kwartaal van 2022.
Borgstelling MKB-Landbouwkredieten (BL-C)
Naast deze generieke garantieregelingen werd in het eerste noodpakket specifieke
kredietsteun aangekondigd voor de landbouw-, tuinbouw-, visserij- en aquacultuursector.
Door de afnemende vraag, zowel nationaal als internationaal, stonden de prijzen van deze
sector onder druk en namen de verkopen af. De Borgstelling MKB-Landbouwkredieten werd
daarom verruimd tot de BL-C. Het maximumbedrag voor de borgstelling werd verhoogd van
1,2 naar 1,5 miljoen euro. De overheid stond voor 70 procent van de lening borg; dit is gelijk
aan de reguliere BL. De BL-C was aan te vragen vanaf 21 maart 2020 tot en met het tweede
kwartaal 2022.
Leningen
Uitstel aflossingsverplichting en rentekorting microkredieten &
overbruggingskredieten (Qredits)
Om de risico’s van de coronacrisis voor startende ondernemers en ondernemers uit het
kleinbedrijf te verkleinen werd er door het kabinet extra geld vrijgemaakt voor Qredits, een
stichting die microkredieten beschikbaar stelt voor ondernemingen die via andere kanalen
niet aan krediet kunnen komen. Bij Qredits konden ondernemers uitstel van (bestaande)
aflossingsverplichtingen met rentekorting aanvragen én (nieuwe) corona
overbruggingskredieten (voor bestaande ondernemers tot maximaal 25 duizend euro en
voor beginnende ondernemers gestart in het eerste halfjaar van 2022 tot maximaal
35 duizend euro). Vanaf 18 maart 2020 was uitstel van aflossing mogelijk en vanaf
23 juli 2020 konden kredieten worden aangevraagd. Voor beide onderdelen was de regeling
open tot en met het tweede kwartaal van 2022.
Corona Overbruggingslening (COL)
Vanaf eind april 2020 konden ondernemers aanvullende steun aanvragen voor startups,
scale-ups en innovatieve mkb’ers via de Corona Overbruggingslening. De Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) in samenwerking met Techleap voerden deze regeling
uit. Het gaat hierbij om bedrijven die overwegend met extern eigen vermogen gefinancierd
zijn. Daarnaast stond de COL onder voorwaarden open voor mkb’ers die hun groei hebben
gefinancierd met intern eigen vermogen en die geen bancaire financieringsrelatie hebben
(met uitzondering van een beperkte rekening-courant verhouding). De COL bood kredieten
aan tussen de 50 duizend euro en 2 miljoen euro. De COL liep tot 1 juli 2021.
Ter verduidelijking, bij de genoemde garanties staat de overheid garant voor een deel van
een lening, die door de ondernemer bij een financier is aangevraagd. De genoemde
leningen zijn een vorm van financiering die direct door Qredits en de ROM’s (via Techleap)
aan ondernemers verstrekt werden, door extra middelen van het kabinet.
Het gebruik van garanties en leningen 37
5.2 Het gebruik van garanties
De BMKB, GO en BL bestonden al vóór de crisisperiode, waardoor de verruiming vroeg in de
pandemie geregeld kon worden door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Bedrijven die hun financiële reserves door de
coronapandemie in het voorjaar van 2020 zagen afnemen, konden door de verruiming met
het coronaluik al vroeg in de crisis gebruik maken van de liquiditeitssteun.
Het totaal aantal toegekende garanties per week was in de maanden maart, april en
mei 2020 het hoogst. Daarna namen de toegekende garanties sterk af. Vanaf de zomer
van 2020 konden ondernemers ook aanspraak maken op andere ondersteuning, zoals het
uitstel van belastingbetaling, de TVL en de NOW. Mogelijk waren deze (subsidie)regelingen
aantrekkelijkere alternatieven dan de leningen voor ondernemers. In 2020 werd
voornamelijk gebruik gemaakt van de BMKB-C en vanaf de zomer ook de KKC.
In aantallen is de BMKB-C het vaakst gebruikt. De GO-C het minst, maar vanwege de grote
omvang per garantie is het totale garantiebedrag van deze regeling wel hoger dan bij de
andere garantieregelingen.
5.2.1 Aantal bedrijven met een toegekende BMKB-C, GO-C, KKC en/of BL-C per
maand
2 000
1 500
1 000
500
0 maart aprilmeijunijuliaugustusseptemberoktobernovemberdecemberjanuari februarimaartaprilmeijunijuliaugustusseptemberoktobernovemberdecemberjanuari februarimaartaprilmeijuni
2020 2021 2022
BMKB-C GO-C KKC BL-C
Bron: CBS, RVO
38 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
5.2.2 Garantie- en leningsbedragen BMKB-C, GO-C, KKC en BL-C, stand 30 juni
2022
Juridische Totaal Totaal Mediaan Mediaan
eenheden leningsbedrag garantiebedrag leningsbedrag garantiebedrag
mln euro 1 000 euro
BMKB-C 4 170 1 042 541 80 56
GO-C1) 85 . 643 . 4 000
KKC 1 995 66 63 32 30
BL-C 210 86 60 260 182
1) Voor GO-C zijn enkel garantiebedragen bekend.
Uitleg garantie- en leningbedragen
Het leningbedrag is het totale bedrag dat door het bedrijf aangevraagd is als lening.
Het garantiebedrag duidt het deel van de lening aan waarvoor de overheid garant staat.
Door deze garantie loopt de financier minder risico, en kan deze dus gemakkelijker en
sneller kredieten verstrekken. Hierdoor konden bedrijven makkelijker en meer geld
lenen.
De verschillende garantieregelingen bedienen deels verschillende doelgroepen, maar er zijn
ook overeenkomsten. Dit is terug te zien in de bedrijfskenmerken van de gebruikers.
Tabel 5.2.3 geeft een overzicht van een tweetal bedrijfskenmerken voor de regelingen BMKB-
C, GO-C, KKC en BL-C.
5.2.3 Gebruikers garantieregelingen naar grootteklasse en bedrijfsleeftijd1)
BMKB-C GO-C BL-C KKC
Economische eenheden 4 000 70 210 1 940
%
Grootteklasse
1 wp 11,6 7,1 11,9 45,4
2 tot 10 wp 48,3 7,1 45,2 49,0
10 tot 50 wp 34,9 7,1 35,7 5,4
50 tot 250 wp 5,0 50,0 4,8
250 wp of meer 0,3 35,7
Bedrijfsleeftijd
0 tot 3 jaar 11,6 2,4 17,5
3 tot 7 jaar 19,1 7,1 7,1 27,8
7 jaar en ouder 69,3 92,9 90,5 54,4
1) Percentages hoeven niet op te tellen tot 100 procent vanwege afronding en onderdrukking.
In het algemeen worden de garantieregelingen het vaakst gebruikt door bedrijven die ouder
zijn dan zeven jaar. Dit komt mede doordat deze bedrijven vaak al een bankrelatie hebben,
die snel kon worden aangewend op het moment dat deze regelingen verruimd werden.
Daarnaast waren de gebruikers veelal bedrijven met twee tot tien werkzame personen,
behalve bij de GO-C. Deze werd het vaakst gebruikt door bedrijven met 50 tot 250 werkzame
personen. De gebruikers van de BMKB-C, GO-C en KKC zijn veelal afkomstig uit de sectoren
horeca, handel en specialistisch zakelijke diensten. Voor de BL-C is dat de landbouw.
Het gebruik van garanties en leningen 39
De BMKB-C heeft een ander doel dan de reguliere BMKB. De reguliere BMKB is er voor
investeringen die resulteren in omzetgroei. De BMKB-C beoogde een tijdelijk
liquiditeitstekort op te vangen bij bedrijven die geraakt werden door de coronacrisis. Dit zien
we terug in het gebruik van beide regelingen. De groep gebruikers van de BMKB-C verschilt
van de reguliere gebruikers.2) Zo’n 36 procent van de BMKB-C-gebruikers zijn horecabedrijven
tegen 22 procent van de BMKB-gebruikers in 2019. Dit komt doordat horecabedrijven hard
geraakt werden door de lockdowns. Daarnaast waren bedrijven met BMKB-C vaak ouder dan
de reguliere gebruikers. Een deel van de jonge bedrijven kwam in het begin van de
introductie van de garantieregelingen niet in aanmerking omdat bedrijven moesten
aantonen in de kern financieel gezond te zijn op basis van jaarrekeningen uit 2018 en 2019.
Een juiste risico-inschatting was voor banken in deze onzekere periode lastig te maken.
Daarnaast bestond er voor kleine bedragen ook de KKC (gunstigere voorwaarden) en Qredits,
waar veel kleine bedrijven gebruik van hebben gemaakt.
5.2.4 Gebruik BMKB-C in vergelijking met BMKB 2019
Horeca
Handel
Specialistische zakelijke diensten
Nijverheid (geen bouw)
Verhuur en overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Informatie en communicatie
Onderwijs
Bouwnijverheid
Vervoer en opslag
Gezondheids- en welzijnszorg
Financiële dienstverlening
Verhuur en handel van onroerend go…
Landbouw, bosbouw en visserij
0 10 20 30 40
% bedrijven
BMKB-C BMKB 2019
Bron: CBS, RVO
Gebruik garanties in combinatie met andere regelingen
De garantieregelingen werden minder gebruikt dan verwacht. Dit kan onder andere
verklaard worden doordat andere (subsidie)regelingen met aantrekkelijkere voorwaarden
beschikbaar kwamen. Overigens hebben veel bedrijven met een krediet- of garantieregeling
ook daar gebruik van gemaakt. In totaal ontvingen 11 645 bedrijven een toezegging voor
een krediet of garantie. Ongeveer 87 procent hiervan heeft ook NOW, een
vastelastenregeling en/of uitstel van belastingbetaling toegekend gekregen. Een mogelijke
verklaring is dat banken bij de beoordeling van de aanvragen ook keken naar de vraag of de
onderneming zich al voldoende had ingespannen om andere steun, zoals de subsidies, aan
te trekken.
2) Er wordt vergeleken met gebruikers van de BMKB in het pre-coronajaar 2019 om eventuele onderlinge substitutie tussen de beide regelingen uit te
sluiten.
40 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Een andere mogelijke verklaring is dat er minder behoefte was aan externe financiering.
Uit de conjunctuurenquête uit mei 2021 bleek dat 75 procent van de bedrijven in de sectoren
horeca en cultuur, sport en recreatie aangaf geen investeringsbehoefte te hebben, of de
investeringen uit beschikbare eigen middelen te hebben gedaan.3) In de overige sectoren lag
dit op 80 tot 90 procent. Uit aanvullend onderzoek blijkt dat bedrijven met coronasteun
minder vaak financiering zochten voor groeidoelen zoals de uitbreiding of vernieuwing van
hun bedrijf en investeringen in het personeelsbestand dan bedrijven zonder steun.4)
Naast bovengenoemde verklaringen, bleek de coronacrisis een aantal sectoren minder hard
te raken dan eerder verwacht. De verruiming van de Borgstelling Landbouw was
bijvoorbeeld specifiek gericht op de landbouw-, tuinbouw-, visserij- en aquacultuursectoren.
Deze sectoren herstelden zich al in 2020, na een kleine afname van de toegevoegde waarde
in het tweede kwartaal. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de horecabedrijven, waar de
impact van de coronacrisis in dit opzicht juist erg groot was.
5.3 Het gebruik van leningen
Kleine en middelgrote bedrijven, startende bedrijven, startups en scale-ups konden tijdens
de coronacrisis extra krediet krijgen of onder betere voorwaarden geld lenen. Hierdoor
konden deze bedrijven hun liquiditeitspositie verbeteren. Het gaat hierbij om de
overbruggingskredieten die Qredits verstrekte, het uitstel van aflossing (met rentekorting)
die Qredits aan ondernemers aanbood en de COL.
Via Qredits hebben bijna 3 duizend bedrijven uitstel van aflossing gekregen. Op 30 juni 2022
stond voor 63 miljoen euro krediet uit.5) Van het overbruggingskrediet van Qredits hebben
ruim 2 duizend bedrijven gebruik gemaakt. Op 30 juni 2022 stond nog voor 33 miljoen euro
coronaoverbruggingskrediet uit. Van de COL hebben 870 bedrijven gebruik gemaakt en het
totaal gecommitteerde leningsbedrag van de COL is 289 miljoen euro.
In het begin van de crisisperiode werd het vaakst gebruik gemaakt van de COL en uitstel van
aflossing via Qredits. Vanaf het najaar van 2020 werd nog slechts een beperkt aantal Corona
Overbruggingsleningen en uitstel van aflossing toegekend. Het gebruik van het
overbruggingskrediet van Qredits laat geen afname zien in aantallen. Van mei 2020 tot en
met juni 2022 varieerde het aantal toegekende aanvragen tussen de 10 en 45 bedrijven per
week.
3) Meeste bedrijven hadden geen extra extern vermogen nodig vanwege corona (cbs.nl).
4) Span, T, B. Bos, E. Brouwer, H. van der Wiel, S. Sleijpen-Snoek en T. Smits (2022), De zoektocht naar bedrijfsfinanciering in tijden van corona:
Verschillen tussen gebruikers en niet-gebruikers van de coronasteunmaatregelen, te verschijnen als BAT-lab-rapport.
5) Dit is het nog openstaande bedrag van de oorspronkelijke hoofdsom, exclusief rente.
Het gebruik van garanties en leningen 41
5.3.1 Aantal bedrijven met COL, een Qredits krediet en uitstel van aflossing
bij Qredits per maand
3 000
2 000
1 000
0 maart aprilmeijunijuliaugustusseptemberoktobernovemberdecemberjanuari februarimaartaprilmeijunijuliaugustusseptemberoktobernovemberdecemberjanuari februarimaartaprilmeijuni
2020 2021 2022
Qredits uitstel van aflossing Qredits corona-overbruggingskrediet COL-krediet
Bron: CBS, Techleap, Qredits
De verschillende leningsregelingen bedienen verschillende doelgroepen. Dit is terug te zien
in de bedrijfskenmerken van de gebruikers. Tabel 5.3.2 geeft een overzicht van een aantal
bedrijfskenmerken voor de Qredits-regelingen en de COL.
5.3.2 Gebruikers leningen naar grootteklasse en bedrijfsleeftijd1)
Qredits uitstel van aflossing Qredits corona overbruggingskrediet COL
Economische eenheden 2995 2065 870
%
Grootteklasse
1 wp 68,8 70,0 25,3
2 tot 10 wp 30,1 29,1 46,0
10 tot 50 wp 1,2 1,2 26,4
50 tot 250 wp 1,7
Bedrijfsleeftijd
0 tot 3 jaar 45,2 37,0 43,7
3 tot 7 jaar 28,5 28,6 35,1
7 jaar en ouder 26,2 34,4 21,3
1) Percentages hoeven niet op te tellen tot 100 procent vanwege afronding en onderdrukking.
Qredits richt zich op een specifieke doelgroep: kleine en jonge bedrijven (starters).
Ongeveer 69 procent van het aantal bedrijven met uitstel van aflossing heeft één werkzame
persoon. Dit geldt voor 70 procent van de bedrijven met een coronaoverbruggingskrediet.
Het waren hoofdzakelijk jonge bedrijven die een beroep op Qredits deden tijdens de
crisisperiode. Van de bedrijven die uitstel van aflossing hebben gehad, had 45 procent een
leeftijd tot drie jaar. Ook onder bedrijven met een coronaoverbruggingskrediet was dit de
grootste groep (37 procent). Evenals bij de borgstellingen en garanties waren de bedrijven
die van Qredits gebruik hebben gemaakt voornamelijk afkomstig uit de handel en de horeca.
Dit zijn de sectoren die economisch gezien het hardst geraakt zijn door de diverse lockdowns.
42 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
De COL bereikte voornamelijk jonge bedrijven: 44 procent van de bedrijven met een COL-
krediet heeft een bedrijfsleeftijd tot drie jaar. Het grootste deel (46 procent) van de COL-
gebruikers heeft twee tot tien werkzame personen. De COL-gebruikers zijn voornamelijk
actief in de informatie & communicatie en de specialistisch zakelijke dienstverlening.
Hieronder vallen bijvoorbeeld bedrijven in de sector softwareontwikkeling en
dienstverlening op het gebied van IT. Dit kan verklaard worden uit de achtergrond van de
doelgroep van de regeling. Techleap en de ROM’s hebben een rapport gemaakt over de
gebruikers van de COL.6) Daarin wordt onder andere gemeld dat meer dan de helft van de
aanvragen gedaan werd door startups.
6) COL Final Data Report - November 2021.
Het gebruik van garanties en leningen 43
6 Epiloog
Auteurs: Theo Roelandt, Henry van der Wiel (Ministerie van Economische Zaken en Klimaat)
Het coronavirus heeft onze samenleving en economie de afgelopen twee jaar ernstig op de
proef gesteld. Hoewel het aantal besmettingen gedurende 2022 soms weer opliep en
vaccinatieprogramma’s nodig blijven, lijken de directe maatschappelijke en economische
effecten van de gezondheidscrisis in een rustiger vaarwater te zijn gekomen. Sinds april 2022
zijn de coronasteunmaatregelen afgebouwd en vanaf 1 oktober moeten ook de uitgestelde
belastingen terugbetaald worden. Volgens het kabinet wegen de voordelen van het
ondersteunen van bedrijven niet meer op tegen de nadelen daarvan.1) De normale
economische dynamiek moet weer de ruimte krijgen. Dit hoofdstuk laat zien hoe de
Nederlandse economie er na de coronacrisis voorstaat en welke gevolgen dat heeft voor de
nabije toekomst.
6.1 De Nederlandse economie na
coronacrisis
Nederland staat er medio 2022 goed voor in internationaal perspectief (zie grafiek 6.1.1).
Afgemeten aan de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) lijkt de veerkracht
van de Nederlandse economie groot. Na een forse krimp in de eerste maanden na de
uitbraak van de coronapandemie was het bbp medio 2021 alweer terug op het niveau van
net voor de uitbraak. Vanaf het vierde kwartaal 2019 gerekend is van alle grote EU-landen
het herstel het sterkst geweest in Nederland, zelfs nog sterker dan in de VS.
1) Kamerbrief over langetermijnvisie coronasteun | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl.
44 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
6.1.1 Bruto binnenlands product (volume), seizoengecorrigeerd
2019-IV = 100
110
100
90
80
70
2019-IV 2020-I 2020-II 2020-III 2020-IV 2021-I 2021-II 2021-III 2021-IV 2022-I 2022-II
EU België Duitsland
Spanje Frankrijk Italië
Nederland Portugal Verenigde Staten
Bron: Eurostat
Volgens het Centraal Planbureau (CPB) was in Europees perspectief het steunpakket in
Nederland in 2020 bovengemiddeld groot.2) De omvang van het Nederlandse steunpakket
lag met 3,6 procent van het bbp iets boven het Europese gemiddelde van 3,3 procent.
Nederland heeft volgens het CPB ook geprofiteerd van economische steunmaatregelen in
andere landen. Die hebben zowel de uitval van de exportvraag als de kans op een Europees
brede crisis beperkt.
Dat het Nederlandse bedrijfsleven veerkrachtig oogt, blijkt ook uit andere kengetallen.
Het aantal faillissementen onder bedrijven in 2020 en 2021 was historisch laag. Mede
doordat de werkgelegenheid in Nederland relatief goed op peil bleef, steeg de werkloosheid
hier minder hard dan in de rest van Europa. Buiten Nederland nam de werkgelegenheid
sterker af en nam de werkloosheid sterker toe. De Nederlandse steun was volgens het CPB
voor een relatief groot gedeelte gericht op baanbehoud (via de NOW-regeling) en ze was
ruimhartiger dan vergelijkbare regelingen in Europa. Uit onderzoek blijkt dat de
samenstelling van de Nederlandse werkgelegenheid in 2020 wel is veranderd.3) Niet alleen
verschilde de werkgelegenheidseffecten van de crisis sterk tussen sectoren, maar ook tussen
vaste en flexibele werkgelegenheid en tussen bedrijven met of zonder toegekende NOW-
steun. Werknemers met een flexibel contract verloren vaker hun baan, en gingen naar
bedrijven die minder last hadden van de crisis. Bedrijven lijken de overheidssteun te hebben
benut om de kennis en competenties van vast personeel te kunnen behouden.
Ook de R&D-inspanningen namen in 2020 volgens het CBS toe.4) Dit betrof zowel de inzet van
R&D-personeel als de uitgaven voor eigen R&D. R&D-inspanningen zijn belangrijk voor het
toekomstig groeipotentieel van de economie en voor het aanpakken van de
2) Verstegen, L., E. van der Wal en C. Deijl, Macro-economische effecten van coronasteunbeleid in 2020, CPB, 28 september 2021.
3) Zie o.a. Diris, R., L. van Doorn en O. van Vliet (2022), Weinig mobiliteit tussen krimp- en groeisectoren tijdens coronacrisis, ESB, 107(4805), 42–45 en
Roelandt, T., H. van der Wiel, T. Smits en E. Brouwer (2022), Bedrijven met coronasteun verkleinen de flexibele schil, ESB, 107(4810), 251-253.
4) R&D-uitgaven ruim 18 miljard euro in 2020 (cbs.nl).
Epiloog 45
maatschappelijke uitdagingen op de terreinen van duurzaamheid, water, voedsel,
gezondheid en veiligheid.
6.2 Eerste inzichten werking beleid
Het CPB concludeert dat het coronasteunpakket van 2020 effectief was in het realiseren van
de doelstellingen. De opzet van de generieke steunmaatregelen droeg in grote mate bij aan
de effectiviteit. Het CPB concludeert ook dat – naarmate de tijd verstreek – de kosten van het
generieke steunbeleid stegen terwijl de baten van baanbehoud in een arbeidsmarkt met
meer vraag afnamen. Het kabinet was zich ervan bewust dat de opzet van het steunbeleid
– dat in een hele korte tijdsperiode aan het begin van de crisis ingericht moest worden – ook
risico’s had voor de doelmatigheid van de maatregelen. Terecht zijn er zorgen over mogelijke
nadelige gevolgen van langdurige steun en dan met name verstoring van de
bedrijvendynamiek. Uit onderzoek blijkt dat er van een serieuze verstoring geen sprake was,
maar dat de steun deels ook terecht kwam bij zwakkere bedrijven.5) En dat er in 2020 sprake
was van oversterfte onder bedrijven die geen steun hadden ontvangen.6) Veel van deze
bedrijven hadden voor de coronacrisis ook al een lage productiviteit. Ook zijn er bedrijven
opgeheven die wel steun hadden ontvangen. Deze bedrijven stonden er voor de coronacrisis
al vaker minder financieel gezond voor. Ook waren zij minder productief dan bedrijven die
wel overeind bleven (al dan niet met steun).
Een en ander overziend lijkt de steun niet echt in de weg te hebben gestaan van creatieve
destructie, waarbij nieuwe bedrijven de ruimte krijgen en de productiefactoren worden
ingezet bij de meest productieve bedrijven. Tevens blijkt uit een schatting van Seip et al.
(2022) dat het aantal zwakke bedrijven dat dankzij de steun van de overheid in 2020
overeind is gebleven, beperkt is.7) Toekomstige evaluaties moeten meer zicht bieden op de
mate van doeltreffendheid en doelmatigheid van de verschillende steunmaatregelen.
Met de stopzetting van het steunpakket vanaf het tweede kwartaal 2022 verandert ook de
aanpak van de overheid. De uitgangspunten van het kabinet zijn dat de samenleving zoveel
mogelijk open is en dat continuïteit en toegankelijkheid van de zorgketen gewaarborgd is.8)
Bij een eventuele nieuwe golf staat de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven
centraal en wordt dit ondersteund door reclamespotjes zoals ‘alleen samen’. Geen
‘intelligente lockdown’ meer, maar een ‘intelligent openhouden’ van de samenleving en het
controleren van de druk op de zorg. Alleen in het worst-case scenario bij langdurige en
volledige sluiting wordt een nieuw coronasteunpakket overwogen.
5) Roelandt, T., H. van der Wiel, E. Brouwer en B. Bos (2021), Coronasteunbeleid redt de zwakkere maar ook de innoverende bedrijven, ESB, 106(4799),
312-313.
6) Roelandt, T., H. van der Wiel en E. Brouwer (2022), Effect coronasteun op bedrijfsopheffingen lijkt beperkt, ESB, 107(4813), 424-426.
7) Seip, M., B. Bos, E. Brouwer, H. van der Wiel, T. Smits en T. Span (2022), De invloed van financiële coronasteunmaatregelen op bedrijfsopheffingen,
Ministerie van EZK, 29 juni 2022.
8) Kamerbrief over langetermijnvisie coronasteun | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl.
46 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
6.3 Afsluitend
Vanuit een macroperspectief lijkt Nederland goed uit de coronacrisis te zijn gekomen, en ook
internationaal gezien staan we er nog steeds goed voor. Maar donkere wolken pakken zich
samen. Er staat op dit moment nog een belastingschuld van 20,8 miljard euro uit bij
ondernemingen die binnen zeven jaar moet worden terugbetaald. De Nederlandsche Bank
(DNB) constateerde dat ongeveer de helft van de bedrijven die uitstel van belastingbetaling
hebben, gedurende de komende vijf jaar de helft van hun winst moeten gebruiken voor
terugbetalingen.9) Daarnaast moeten ook nog behoorlijk wat bedrijven NOW of TVL
terugbetalen (zie de paragrafen 4.2 en 4.3). Dit kan tot financiële problemen leiden bij een
deel van deze bedrijven. Daarbovenop zijn de economische vooruitzichten mede door de
Oekraïne-oorlog en allerlei toeleveringsproblemen op korte termijn niet florissant. Gevoed
door de hoge inflatie, energieprijzen en mogelijke gastekorten dreigt een recessie. Zulke
schokken gaan het bedrijfsleven raken en het risico op opheffingen of faillissementen
vergroten. Die risico’s lijken, althans voor een deel van de bedrijven, nu groter dan voor
corona omdat buffers zijn geslonken en een deel van de bedrijven blijvend te kampen heeft
met een verslechterde uitgangspositie vanwege de nog bestaande schuldenlast. Recentelijk
rapporteerde het CBS al over oplopende bedrijfsopheffingen.10) In het eerste halfjaar
van 2022 zijn 76 duizend bedrijven opgeheven. Sinds de start van de meetmethode in 2007
was dit aantal niet zo hoog. Veel analisten voorzien voor het einde van dit jaar een krimp van
de economie door de energiecrisis, de economische gevolgen van de oorlog in Oekraïne,
vraaguitval en de gevolgen van de koopkrachtdalingen. Kortom, een volgende lakmoesproef
voor de eerder sterk gebleken weerbaarheid van onze economie.
9) J. de Winter en B. Pruijt, De invloed van het corona steun- en herstelpakket op het Nederlandse bedrijfsleven, DNB, 29 maart 2022.
10) Hoogste aantal bedrijfsopheffingen sinds 2007 in het eerste halfjaar (cbs.nl).
Epiloog 47
B1 Onderzoeks-
verantwoording
Dit rapport is tot stand gekomen in het kader van het BAT-lab, het beleidsanalyse-
laboratorium van het Directoraat-Generaal voor Bedrijfsleven en Innovatie (DG B&I) van het
ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Daarin wordt samengewerkt door het Centraal
Bureau voor de Statistiek, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en het
Beleidsanalyseteam van DG B&I. Centraal in deze samenwerking staan beleidsgedreven
analyses op basis van microdata.
Informatieverzameling door het CBS
Het coronavirus en het coronabeleid hadden een grote invloed op de economie. Sommige
bedrijfstakken ondervonden veel minder vraag, ervaarden problemen in de
toeleveringsketen of moesten van de overheid tijdelijk hun deuren sluiten. Om ondernemers,
werkgevers, werknemers en bedrijven te ondersteunen voerde het kabinet
steunmaatregelen in.
Bovenstaande ontwikkelingen beïnvloedden de sociale zekerheid, economische groei en de
financiële positie van bedrijven en de overheid. Het CBS heeft de wettelijke taak hier
statistieken over te maken en heeft daarvoor data nodig. Data over het gebruik van
steunmaatregelen is voor sommige statistieken essentieel. Denk hierbij bijvoorbeeld aan
statistieken over de financiële positie van ondernemingen en de overheid. Om die reden
vroeg het CBS aan de uitvoeringsorganisaties van de belangrijkste steunmaatregelen om
deze data aan het CBS te leveren.
Aanleiding voor monitoring steunmaatregelen
Om meer inzicht te krijgen in de impact van de coronacrisis op het bedrijvenbeleid ontstond
bij EZK in dezelfde periode de behoefte om te monitoren welke typen bedrijven gebruik
maken van de verschillende steunmaatregelen. Op verzoek van EZK en in samenwerking met
de verschillende uitvoeringsinstanties heeft het CBS de dataverzameling uitgebreid met
andere regelingen gerelateerd aan het bedrijvenbeleid van EZK. De gecombineerde
informatie is vervolgens omgezet in een systeem waarmee de deelname aan de
steunmaatregelen kon worden gevolgd. Het bestaande samenwerkingsverband BAT-lab
maakte het mogelijk direct na het begin van de invoering van de eerste regelingen, te starten
met de monitoring.
48 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Monitor steunmaatregelen
Van 28 mei 2020 tot en met 21 februari 2022 verscheen tien keer eerder een monitor in de
vorm van een tabellenset.1) In deze tabellensets is het gebruik van de verschillende
regelingen en de daaraan verbonden bedragen in beeld gebracht naar bedrijfstak,
bedrijfsgrootte, bedrijfsleeftijd en het aandeel snelgroeiende bedrijven. Daarnaast laten de
tabellen zien of bedrijven gebruik maken van dezelfde type regelingen in opeenvolgende
tijdvakken en of ze verschillende soorten regelingen met elkaar combineren (bijvoorbeeld
subsidies, garanties en uitstel van betaling). Ook is regelmatig opgenomen hoe het de
bedrijven vergaat, door een koppeling te maken met de omzet- of baanontwikkeling in een
verslagkwartaal. Hierbij zijn gebruikers en niet-gebruikers van steunmaatregelen tegen
elkaar afgezet.
Het gebruik van de regelingen naar regio is in een aparte tabellenset in beeld gebracht.
Tevens zijn er twee aanvullende tabellensets opgesteld met een overzicht van de bedrijven
in de culturele en creatieve sector, respectievelijk de sport en hun deelname aan de
verschillende regelingen. Deze aanvullende tabellen zijn samengesteld op verzoek van het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW), respectievelijk het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Elk van de tien tabellensets is vergezeld gegaan van een CBS-nieuwsbericht met een korte
analyse van de belangrijkste actuele bevindingen van dat moment. Tegelijkertijd heeft het
ministerie van EZK steeds een beschrijving van de resultaten en een aantal toelichtende
analyses gepubliceerd, op basis van de tabellensets van het CBS. Zie daarvoor:
bedrijvenbeleidinbeeld.nl.2)
Analyse steunmaatregelen
Naast eerder genoemde publicaties heeft het BAT-lab op basis van de verzamelde gegevens
tot nu toe drie verdiepende studies gepubliceerd.3) Zo is onderzocht hoe innovatie-
inspanningen, productiviteit, solvabiliteit en liquide middelen van bedrijven voor de start van
de coronacrisis de kans beïnvloeden dat bedrijven gebruik maken van steun. In de tweede
studie is nagegaan in welke mate banen in stand zijn gebleven door de NOW en welke
gevolgen dit op korte termijn had voor de verhouding tussen de vaste en tijdelijke
werkgelegenheid. De derde studie betrof een onderzoek naar de invloed van
coronasteunmaatregelen op bedrijfsopheffingen.
Beschikbaarstelling microdata steunmaatregelen
Onder voorwaarden kunnen andere instanties microdata gebruiken om zelf onderzoek te
doen via de Remote Access (RA) faciliteit van het CBS.4) De microdatabestanden over
steunmaatregelen worden ook via RA beschikbaar gesteld. Zo kunnen deze bestanden breder
worden gebruikt voor nadere analyses. Daarnaast biedt deze data-infrastructuur de basis
voor een evaluatie van het noodpakket (zie ook hoofdstuk 6). Onder andere de Algemene
Rekenkamer, het Centraal Planbureau, De Nederlandse Bank, het ministerie van Financiën,
1) Hoeveel bedrijven gebruiken steunmaatregelen coronacrisis door de overheid? (cbs.nl).
2) Impact corona op bedrijvenbeleid | Bedrijvenbeleid in beeld.
3) Verdiepende analyses | Impact corona op bedrijvenbeleid | Bedrijvenbeleid in beeld.
4) Microdata: Zelf onderzoek doen (cbs.nl).
Onderzoeksverantwoording 49
Erasmus Universiteit Rotterdam-Rotterdam School of Management en SEO Economisch
Onderzoek hebben al onderzoek uitgevoerd met deze microdata.5)
Verantwoording brondata en datakoppelingen van dit
rapport
Dit rapport is gebaseerd op de informatie uit de elfde tabellenset6) en vormt samen met die
tabellenset de elfde monitor.7) De gegevens in deze rapportage gaan over het gebruik van de
coronasteunmaatregelen zoals bekend op 30 juni 2022. Op het moment van publicatie zijn
dit de meest actuele beschikbare integrale gegevens. Een overzicht van de gebruikte
steunmaatregelen en de verstrekker van de onderliggende data staat in Tabel B1.1.
B1.1 Overzicht gebruikte data van regelingen
Regeling Uitvoeringsorganisatie
Tijdelijke noodmaatregel overbrugging voor behoud van werkgelegenheid (NOW) UWV
— Aanvragen NOW-1 t/m NOW-6
— Vaststellingen NOW-1 t/m NOW-3.3
Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19 (TOGS) RVO
Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) RVO
— Aanvraagperiodes TVL-1, TVL Q4 2020 t/m Q1-2022
— Vaststellingen TVL-1, TVL Q4 2020 t/m Q3-2021
Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo) Gemeenten
— Aanvraagperiodes 1 t/m 5
Bijzonder uitstel van belastingbetaling Belastingdienst
Verruimde Borgstelling MKB-kredieten in verband met corona (BMKB-C) RVO
Klein Krediet Corona (KKC) RVO
Verruimde Garantie Ondernemingsfinanciering in verband met corona (GO-C) RVO
Verruimde Borgstellingskrediet voor de Landbouw in verband met corona (BL-C) RVO
Corona-overbruggingslening (COL) Techleap (ROMs)
Regeling uitstel van aflossing en overbruggingskrediet Qredits
Bedrijven worden door uitvoeringsinstanties geregistreerd als juridische- of administratieve
eenheid. Bij RVO, Techleap en Qredits is dit het registratienummer bij de Kamer van
Koophandel (KVK), bij het UWV is dit het loonheffingsnummer en bij de Belastingdienst is dit
het fiscale nummer. Deze eenheden in de databestanden zijn door het CBS gekoppeld aan
zogeheten economische bedrijfseenheden (BE) in het Algemeen Bedrijven Register (ABR) van
het CBS. Met de BE kan daarna de koppeling gemaakt worden naar andere dataregisters van
het CBS over bedrijven.
De koppeling van de Tozo, een registratie op het niveau van huishoudens, is op
bovenstaande een uitzondering. De personen in het huishouden worden via een CBS-register
met eigenaren van bedrijven gekoppeld aan bedrijfseenheden. Het gebruik van Tozo door
‘bedrijven’, zoals in de tabellen en in dit rapport weergegeven, mag dan ook alleen als
indicatief worden beschouwd.
5) Publicaties RA-onderzoek (cbs.nl).
6) https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/41/gebruik-van-steunmaatregelen-corona-per-30-juni-2022
7) Naast de in dit rapport opgenomen regelingen, bevat de tabellenset ook gegevens over de zogeheten evenementenregelingen.
50 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Meer informatie over de data, de koppelingen, de bronnen en de daarbij horende begrippen
is te vinden in de technische toelichting van de elfde tabellenset.
Onderzoeksverantwoording 51
B2 Overzicht gebruik
steunmaatregelen naar
bedrijfstak
B2.1 Percentage bedrijven dat gebruik maakte van een loonkostenregeling, vastelastenregeling,
Tozo en uitstel van belastingbetaling, naar sector
Uitstel van
Loonkostenregeling Vastelastenregeling Tozo belastingbetaling
één twee of meer één twee of meer één twee of meer twee of meer
werkzame werkzame werkzame werkzame werkzame werkzame één werkzame werkzame
persoon personen persoon personen persoon personen persoon personen
Totaal bedrijven 1,1 29,2 8,2 29,5 18,8 15,6 12,4 24,9
Landbouw, bosbouw en
visserij 0,4 7,1 10,3 21,7 6,1 3,7 8,3 5,1
Nijverheid (geen bouw) 1,3 37,1 5 18,6 15,6 7,2 13,8 30,4
Bouwnijverheid 0,2 15,4 1,6 6,5 15 6,7 18,9 18,6
Handel 2,3 34 14,3 33,7 17,4 14,6 14,3 27,6
Vervoer en opslag 0,9 24,8 27,3 23,2 33,1 16,9 22,7 27,1
Horeca 6,9 59,9 40,9 85,1 36,1 45,2 20,9 44,5
Informatie en
communicatie 0,7 23,5 3,6 12,1 15,8 10,5 10,2 26,2
Financiële dienstverlening 0,4 10,6 0,6 3,7 0,6 1,6 10,8 14,6
Verhuur en handel van
onroerend goed 1,1 16,9 3,8 8,1 5,3 6,9 11,4 15,4
Specialistische zakelijke
diensten 0,5 22,7 2,5 11,3 15,3 10,9 10,3 25,1
Verhuur en overige
zakelijke diensten 1,4 32,1 7,6 25,5 20,7 12,5 16,2 32,8
Onderwijs 0,6 23,6 12,4 35,4 27,3 29 10,6 20,1
Gezondheids- en
welzijnszorg 0,9 26,4 6,2 27 14,6 9,5 8,1 16,9
Cultuur, sport en recreatie 1,7 37,1 12,8 54,3 31,2 29,5 10,1 25,7
Overige dienstverlening 2,1 52,3 20,1 62,6 41,5 46,7 11,3 35,2
52 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
Lijst met afkortingen
ABR Algemeen Bedrijven Register
BAT Beleidsanalyseteam
bbp Bruto binnenlands product
BE Bedrijfseenheid
BL-C Verruimde Borgstellingskrediet voor de Landbouw
BMKB-C Verruimde Borgstelling voor MKB-kredieten
CBS Centraal Bureau voor de Statistiek
COL Corona-overbruggingslening
CPB Centraal Planbureau
DG B&I Directoraat Genereaal Bedrijfsleven & Innovatie
DNB De Nederlandsche Bank
EZK Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
GO-C Verruimde Garantie Ondernemingsfinanciering
KKC Klein Krediet Corona
KVK Kamer van Koophandel
mkb Midden- en kleinbedrijf
NOW Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid
OCW Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
RA Remote Access
R&D Research and Development
ROMs Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
RVO Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
SBI Standaard Bedrijfsindeling
SZO Satelliet Zelfstandig Ondernemers
TOGS Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19
Tozo Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers
TVL Tegemoetkoming Vaste Lasten
UWV Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
wp Werkzame persoon
Lijst met afkortingen 53
Medewerkers
Redactie
Charlotte Brand (CBS)
Hans Langenberg (CBS)
Lona Verkooijen (CBS)
Auteurs Hoofdstuk 6
Theo Roelandt en Henry van der Wiel (EZK)
Overige medewerkers aan deze
publicatie
Brenda Bos (CBS)
Marie Louise Bijnen (RVO)
Thijs Driessen (CBS)
Renee Groen (RVO)
Remco Kaashoek (CBS)
Paul Schmitz (EZK)
Marien Vrolijk (CBS)
Jouke Wortelboer (RVO)
Sten Zijlstra (CBS)
54 Twee jaar coronasteun – Een terugblik
File and source
- File
- tjc-web-pdf_ef4eb1c46780b8f4.pdf
- Size
- 1,969,861 bytes
- SHA-256
- b2596e20a1759d7441c7f04a27c7a09030b5ff0fab3e9bfaaf1825e4d72081c6
- Our copy
- tjc-web-pdf_ef4eb1c46780b8f4.pdf
- Original
- www.cbs.nl